Tag Archives: Mental Health

One in every three women who commit suicide in the world is an Indian – Inputs in Ahmedabad Mirror

Women in Gujarat are calling help. Are you listening?

By Brendan Dabhi, Ahmedabad Mirror | Sep 13, 2018, 02.00 AM IST


One in every three women who commit suicide in the world is an Indian. And, this statistic should ring alarm bells for Gujarat as women in the State are at a greater risk of committing suicide. A study published in The Lancet Public Health journal on Wednesday stated that India accounts for about 18 per cent of the world population, but nearly 37 per cent of women who commit suicide around the world are Indians.

The news is worse for Gujarat as a Lancet report titled ‘Gender differentials and state variations in suicide deaths in India: the Global Burden of Disease Study 1990–2016’ states that suicide death rate (SDR) in women from Gujarat rose from 15.1 to 15.4 per lakh population (age standardised). This is a rise of 2.4 per cent over 26 years, from 1990 to 2016.

The figure does not look like much till one realises that the SDR has gone down in 26 states. Only Gujarat, Rajasthan (1.6%) and Bihar (17.1%) has reported a rise.

Mental health experts, psychiatrists, suicide prevention officials, the police and women’s rights activists have drawn a direct parallel between helplessness that women face due to domestic abuse and mental illness to rise in suicides. There is urgent need for a suicide prevention strategy that is data-driven, gender-specific and takes state variations into account.

The long road ahead

On one hand, personal and societal pressures on people have risen and the resilience to deal with them has decreased. On the other hand, we neither have the system nor the will to set up a system for mental health and education. Public sector, private stakeholders and NGOs need to get together to set up a mental health system in the State. Money needs to be put on research on reasons for suicides and how they can be averted. When the family planning programme began in the 1960s, it was a taboo issue. Awareness was generated for 30 to 40 years where hierarchy of block- to state-level offi cers were put in place to educate people. This was repeated with HIV/AIDs awareness in the 1980s. The topic of mental health is just as taboo. We need a concentrated plan to tackle these issues.
– Dr Dileep Mavalankar, Director, IIPH-G


More than 80% of calls received by Jeevan Aastha suicide helpline are from women attempting suicide or contemplating it. On an average, it gets 75 calls daily. Of these, 60 are from women. What’s more, 15% of calls are from women suff ering from domestic abuse. Of 177 missing women rescued by 181 Abhyam Women’s Helpline in past three and a half years, 44 had run away from home due to domestic violence. This is almost 25% of the total missing women complaints. “Most suicides by women are due to family reasons. Sexual violence against women is on the rise, too. Many cases of suicide are following abetment,” said Sophia Khan, head of NGO SAFAR that works in fi eld of violence against women.

It is unfortunate but women in India are socially conditioned to take abuse, both physical and mental. Women who have been bearing violence for long are less likely to commit suicide but those who cannot take the hit to dignity are most likely to do so.

DR HANSAL BHACHECH, Consulting psychiatrist


Gujarat and Rajasthan are male dominated; women education and health awareness is very limited. Women are not able to deal with anxiety and depression and especially those stemming from ego clashes between men and working women. So there are high divorce cases too among young females.

DR PRIYANKA KACKER, Asst prof, Institute of Behavioural Science, GFSU


The Lancet study found that suicide death rate is increasing in the elderly, especially among those above the age of 80 years. Agreeing that the trend is on the rise, Narendra Gohil, project director of 181 Abhayam helpline, recollected, “Unwilling to take care of his aged ailing mother, a resident of Surendranagar tried to get her admitted to old age homes. When some of them refused to take her in, he took her to the railway station and abandoned her there. We found her and brought her to a rescue shelter in Ahmedabad where she is being provided for.” The helpline has noted a rise in trend of children abandoning their aged parents.

For the elderly, social isolation, depression, functional disability, and the feeling of being a burden on their family have been cited as reasons for suicides globally, however, not much is known about reasons for suicides in the elderly in India, the report states.

Senior citizens, especially those who are abandoned by their family or are ill-treated, tend to develop suicidal tendencies. We had a retired army major who kept crying for days because his sons threw him out of the house. In another case, a woman, who son used to drink a lot, used to lock her in the bathroom. She kept saying that she wanted to die.

BEENA PATEL, Managing trustee of Avval Old Age Home


Manisha Solanki (41) was found sitting on the railway track a week before her son was about to get married. When 181 Abhayam counsellors and the GRP took her home, her family tried to shrug off the incident claiming she was “forgetful and walked out of her home in Odhav”. Her family revealed that this was the second time she had walked out of the house without saying anything to anyone.

“There is a severe lack of awareness about mental illness. Also, due to various taboos regarding mental health in Gujarat, people rarely seek treatment. This is especially true if the woman of the house has mental health issues,” said a counsellor.

“We have 290 patients at the hospital and of those, 200 are men. So, there are double the men than women who come for treatment. Even in our OPD, 60% are male patients. Women are constantly aff ected by depression and due to taboos and lack of awareness, women are not treated,” said Dr Ajay Chauhan, Superintendent of Government Mental Hospital.

Less than half of women suffering from mental health problem, reach a psychiatrist. Depression and anxiety can be treated but the gap needs to be bridged. However, due to the taboo, women have to come to the hospital alone as family members ask them to stop pretending to be sick and be strong.”

DR MINAXI PARIKH, HOD of psychiatry at Ahmedabad Civil Hospital



Leave a comment

Posted by on September 13, 2018 in Interviews


Tags: , , , , , , , ,

રોગ અને સારવાર અંગે ગૂગલ કરવાથી ફાયદા કરતા ગેરફાયદા થવાની શક્યતાઓ વધુ રહે છે!

spread a thought Manas

‘સાહેબ દવા લખતા પહેલા એને કહી દેજો કે દવા વિષે ગૂગલ ના કરે. તમે ચોથા ડોક્ટર છો, અગાઉ ત્રણ ડોક્ટરને બતાવ્યું છે પણ એમણે લખી આપેલી એકપણ દવાઓ એણે ખાધી નથી’ પચ્ચીસ વર્ષના યુવાન સાથે આવેલા તેના પિતાએ કહ્યું. તેમના અવાજમાં અકળામણની સાથે સાથે એક પ્રકારનો થાક હતો, એ થાકને વાચા આપતા તેમેણે આગળ ધપાવ્યું ‘એની સાથે ડોક્ટરોના ઘર ગણીને હું થાકી ગયો છું. જુદા જુદા ડોક્ટરોને બતાવવા હંમેશા તૈયાર જ હોય છે, પણ તેમના કન્સલ્ટીંગ રૂમની બહાર જતા જ તેમણે લખી આપેલી દવાઓ અંગે ગૂગલમાં વાંચી કાઢે અને નાની-મોટી આડઅસરો આગળ ધરીને દવાઓ ખરીદવા જ ના દે. મને તો હવે એવો ગુસ્સો આવે છે કે દવાઓ ખાવી નથી તો ડોક્ટરોની ફી અને તપાસોના ખર્ચા કરવાનો અર્થ શું?!’

‘પણ મને ડિપ્રેશન નથી તેમ છતાં’ય ડોક્ટર ડિપ્રેશનની ગોળીઓ લખી આપે તો થોડી લેવાય?! અને તમે એની આડઅસરો વાંચો તો તમે પણ ના લો’ તેના પિતાની વાતથી યુવાન મનોમન એટલો ઉશ્કેરાઈ ગયો કે તેને એ પણ યાદ ના રહ્યું કે દવા લખનાર ડોક્ટરને આડઅસરો વાંચવાની જરૂર નથી હોતી, ડોક્ટરને થિયોરેટિકલ અને પ્રેક્ટીકલ બંને આડઅસરો ધ્યાનમાં જ હોય છે.

‘અહીં જ ભેદ છે, સામાન્ય માણસ અને ડોક્ટર વચ્ચે, સામાન્ય માણસ કે ફાર્મસી ભણ્યા વગરનો દવાવાળો (અને કેટલીકવાર સાયન્ટિફિક બાબતોમાં અપડેટ ના રહેતા મનોચિકિત્સક સિવાયના ડોક્ટરો) એટલું જ જાણે છે કે એન્ટીડિપ્રેશન્ટ દવાઓ માત્ર ડિપ્રેશન દૂર કરવામાં કામ આવે છે. પરંતુ, વાસ્તવિક હકીકત એ છે કે એન્ટીડિપ્રેશન્ટ દવાઓ ડિપ્રેશન ઉપરાંત પેનિક ડિસઓર્ડર, સોશિયલ ફોબિયા, ઓબ્સેસીવ કમ્પલઝિવ ડિસઓર્ડર, બાયપોલર મૂડ ડિસઓર્ડર, સ્કિઝોફ્રેનિયા, માથાનો દુખાવો, કમરનો દુખાવો વગેરે જેવી અનેક બિમારીઓમાં વપરાય છે. એનો અર્થ એ થયો કે એન્ટીડિપ્રેશન્ટ દવાઓનું દરેક પ્રિસ્ક્રિપશન ડિપ્રેશન માટે જ નથી હોતું, બીજી બિમારીઓમાં પણ એનો વપરાશ ઘણો સામાન્ય છે.અને, આ માત્ર એન્ટીડિપ્રેશન્ટ દવાઓ પૂરતી વાત નથી બીજી અનેક દવાઓના પણ આ રીતે એક કરતા વધુ તકલીફોમાં વપરાતી હોય છે. ડોક્ટરે એને કયા વિચારથી લખી છે એ લખનાર ડોક્ટર જ કહી શકે ગૂગલ, દવાવાળા કે અન્ય સામાન્ય માણસો નહીં. મહત્વની વાત એ છે કે આ વાતની ચર્ચા તમારે ડોક્ટર સાથે જ કરી લેવી’ મેં એની ગેરસમજ દૂર કરવા લંબાણપૂર્વક વાત કરી.

પરંતુ કદાચ એને એ બધામાં ખાસ રસ નહતો. ‘એ બધું તો ઠીક, ચાલો હું દવા લઈશ તો કેટલા સમયમાં સારો થઈશ?!’ એણે પૂછ્યું.

‘સારા થવાનો ગાળો તો ઘણા બધા પરિબળો ઉપર આધારિત હોય છે પરંતુ એક વાત નક્કી છે કે દવાઓ અંગે ગૂગલ નહીં કરે તો ઝડપથી સાજો થઈશ!’ એણે મને દવા લેવાની ખાતરી તો આપી પરંતુ એ દવા લેશે કે નહીં તેની મને ખાતરી નહતી.


માત્ર મનોચિકિત્સક જ નહીં, તમામ પ્રકારના તબીબી નિષ્ણાતોના કન્સલ્ટિંગ રૂમમાં આ પ્રકારની ચર્ચા સામાન્ય બનવા માંડી છે.લોકો દવાઓ અને રોગો વિષે એટલું બધું ગૂગલિંગ કરતા થયા છે કે તેમની સારવારમાં ના જોઈતા પ્રશ્નો ઉભા થવા માંડ્યા છે! એમાં’ય ખાસ કરીને માનસિક રોગોમાં તો ઘણી વિકટ સમસ્યાઓ ઉભી થવા માંડી છે. મોટાભાગના માનસિક રોગોના દર્દીઓ અનિચ્છાએ અને કુટુંબીઓના આગ્રહવશ દવાઓ ખાતા હોય છે. એમને હંમેશા દવાઓ બંધ કરવાની તાલાવેલી રહેતી હોય છે. હા, એ વાત અલગ છે કે દવાઓ બંધ કરવા માટે જરૂરી એવા ઉપાયો કરવાની ભાગ્યે જ તસ્દી લેતા હોય છે. એક બાજુ દવાઓ નહીં ખાવાની માનસિકતા અને બીજી બાજુ અદ્ધરતાલ ઇન્ટરનેટીયું જ્ઞાન!! એમાં અધૂરામાં પૂરું, નાની નાની બાબતોનો ગભરાટ, શંકાઓ વગેરે પરિસ્થિતિને વધુ વિકટ બનાવે. આ બધું તો છોડો, મૂળ વાત તો એ છે કે કોઈપણ સારવારમાં તમારી દવાઓ ઉપરનો તમારો વિશ્વાસ જ તમને ત્રીસ ટકા સારા કરી દેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને તે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલું છે. હવે તમે ગૂગલ કરીને દરેક વાતની ખણખોદ કરે રાખો તો ના તમને દવાઓમાં વિશ્વાસ બેસે અને ના તો ડોક્ટરમાં બેસે, સીધું કે આડકતરું નુકસાન તમને જ છે. રોગ જૂનો (ક્રોનિક) થશે, હઠીલો થશે, સારવાર લાંબી થશે અને તમે વધુ હેરાન થશો તે વધારાનું! ડોક્ટરો તમારા ગૂગલિંગથી ગુસ્સે થાય છે કારણ કે તમારી આ આદતથી તમારી સારવાર વિકટ બને છે અને તમારો એટીટ્યુડ એવો હોય છે કે જાણે તમને સારું ના થવા પાછળ ડોક્ટર કે તેમની સારવાર જવાબદાર હોય! બાકી, તમે પોતે તમારા સારા ના થવાની જવાબદારી તમારા પોતાની આ આદત ઉપર લેતા હોવ તો મને લાગે છે કે કોઈ ડોક્ટરને તમારા ગૂગલિંગ સામે વાંધો નહીં જ હોય.
બીજી મહત્વની વાત, ગૂગલ કરીને દવાઓની આડઅસર શોધતા લોકો ભાગ્યેજ રોગ મટાડવા માટે જરૂરી એવી કસરતો કે જીવનશૈલી વિષે શોધખોળ કરતા હોય છે. દવાઓ બંધ કરવા કે ઓછી કરવા જે કઈં જરૂરી હોય છે તે કરવાની દાનત અને મહેનત બંનેને સારવારનો જ ભાગ ગણવો જોઈએ, ગૂગલ તો આમાં પણ મદદ કરી શકે ને?! આ ઉપરાંત અન્ય એક વાત પણ મેં હંમેશા નોંધી છે કે દવાની આડઅસરો વિષે ચિંતા કરતા લોકો ક્યારે’ય પોતાના વ્યસનો કે આરોગ્યને નુકસાનકારક એવી જીવનશૈલી વિષે ચિંતા કરતા જોયા નથી. રોજ રાત્રે દારૂ પીનાર દવાઓથી લીવરને નુકસાન તો નહીં થાય ને, એવું પૂછે ત્યારે એની દયા ખાવી કે એના ઉપર ગુસ્સો કરવો એ ખબર ના પડે! મનોચિકિત્સક તરીકેની મારી ત્રીસ વર્ષની કારકિર્દીમાં એક વાત મને આજ સુધી સમજાઈ નથી, ગમે તેટલા ભણેલા વ્યક્તિઓ પણ વકીલને કોર્ટમાં દલીલ કેવી રીતે કરવી કે ચાર્ટર્ડ એકાઉંટંટને ઓડિટ કેવી રીતે કરવું એ અંગે પોતાનો અભિપ્રાય આપવાનો પ્રયત્ન નથી કરતી પરંતુ, અભણ વ્યક્તિઓ પણ ડોક્ટરે સારવાર કેવી રીતે કરવી તે અંગે પોતાનો અભિપ્રાય આપતા અચકાતી નથી!


1 Comment

Posted by on July 21, 2018 in માનસ


Tags: , , , , , ,

‘ડીપ્રેશન’ દૂર કરવા માટે માત્ર દવાઓ ઉપર આધારિત ના રહેતા પોતાની જાતને મદદ કરવા માટે કેટલીક જરૂરી બાબતો પણ અપનાવવી પડશે…

‘ડીપ્રેશન’ દૂર કરવા માટે માત્ર દવાઓ ઉપર આધારિત ના રહેતા પોતાની જાતને મદદ કરવા માટે કેટલીક જરૂરી બાબતો પણ અપનાવવી પડશે…

‘હા, હું ડીપ્રેશનથી પીડાઉં છું, મારે મદદની જરૂર છે’ સરળતાથી બોલી કે સ્વીકારી ના શકાય તેવું આ વિધાન છે.અંદરો અંદર રીબાવવા અને બધું જ સુખ હોવા પછી પણ તેનો સાચો આનંદ ના માણી શકવા છતાં વ્યક્તિઓ પોતાના મનની આ નકારાત્મક અવસ્થા સ્વીકારવા આનાકાની કરતાં હોય છે! ‘મને ડીપ્રેશન હોઈ જ ના શકે, મને કોઈ ચિંતા જ નથી’ એવો નન્નો આ વ્યક્તિઓ આસાનીથી ભરી દેતી હોય છે કારણ કે જો તે પોતે પોતાના મનની આ નકારાત્મક અવસ્થા સ્વીકારે તો પોતાની જાતને અન્યની સામે નબળી જાહેર કરે છે અને કઈ વ્યક્તિનો અહમ આ બાબત સ્વીકારી શકે?! માની લો કે કોઈ સ્વીકારી પણ લે કે મને ‘ડીપ્રેશન’ અથવા હતાશા અનુભવાય છે તો તેના જીવનસાથી કે કુટુંબના અન્ય સભ્યોને લાગી આવે ‘અમે છીએ, બધું જ છે પછી આવા વિચારો કરવાના જ ના હોય ને?!’ પછી શરુ થઇ જાય એના ‘ડીપ્રેશન’નું એનાલીસીસ અને ઢગલો સલાહો, સરવાળે વ્યક્તિ અને એના લગતા-વળગતા બધા માટે પરિસ્થિતિ વધુ વિકટ અને અસહ્ય બને.

‘ડીપ્રેશન’ની આવી અસ્વીકૃતિ વચ્ચે આ મનોરોગ સાથે સંકળાયેલી વાસ્તવિકતાઓ ગંભીર છે. ‘ડીપ્રેશન’ અંદરો અંદર રીબાવતી એક બીમારી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અનુમાન મુજબ આવનારા દસકામાં માનવજાતને રીબાવનારી બીમારીઓમાં ‘ડીપ્રેશન’ પ્રથમ ક્રમે હશે. આ સંસ્થાના સર્વેક્ષણ મુજબ આજે વિશ્વમાં પાંત્રીસ કરોડ લોકો ‘ડીપ્રેશન’થી પીડાય છે પરંતુ આ આંકડા હિમશીલાની ટોચ જેવા છે, અર્થાત જેમ હિમશીલા બહાર દેખાય તેના કરતાં અંદર સાત ગણી મોટી હોય તેમ ડિપ્રેશનથી પીડાનારા લોકોની સંખ્યા આ આંકડાઓથી અનેકગણી મોટી છે. શરુવાતમાં આપણે વાત કરી એ મુજબની અસ્વીકૃતિ આ પાછળનું મોટું કારણ છે.

એક સમયે જીવનની વિટંબણાઓ અને સમસ્યાઓ સાથે સાંકળવામાં આવતા ‘ડીપ્રેશન’ને આજે તબીબી વિજ્ઞાન મગજના કેમિકલ સાથે સાંકળે છે. મગજમાં ન્યુરો-ટ્રાન્સમીટરસ્(ચેતાઓ વચ્ચે સંવેદનાઓના વહન માટે જરૂરી એવાં રસાયણો) તરીકે કામ કરતાં ‘સીરોટોનીન’, ‘નોર-એપીનેફ્રીન’, ‘ડોપામીન’ વગેરે જેવા ઘણા રસાયણો વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાતા થતી જૈવિક બીમારીને તબીબી વિજ્ઞાન આજે ‘ડીપ્રેશન’ તરીકે ઓળખે છે. એક જમાનામાં ફોન એટલે દોરડાવાળું મોટું કાળું ડબલું પરંતુ આજે ફોન એટલે હથેળીમાં સમાઈ જાય એટલું ટચૂકડું વગર વાયરનું યંત્ર, બસ એ જ રીતે એક સમયે મનની નબળાઈ ગણાતું ‘ડીપ્રેશન’, આજે રસાયણોના કુદરતી અસંતુલનને કારણે થતી જૈવિક બીમારી ! જેમ ડાયાબીટીશ એટલે ઇન્સ્યુલીનનું અસંતુલન, હાયપો કે હાઇપર થાયરોઈડ એટલે થાયરોક્ષીનનું અસંતુલન, તેમ ડીપ્રેશન એટલે ન્યુરો-ટ્રાન્સમીટરસ્ નું અસંતુલન. તમારી બુદ્ધી આ વાત સ્વીકારી શકે અને તેને સાચા અર્થમાં સમજી શકે તો તમે ‘ડીપ્રેશન’ને એક બીમારી તરીકે સ્વીકારી શકો, એક એવી જૈવિક બીમારી કે જેની પાછળ વ્યક્તિ પોતે નહી પણ તેના મગજના રસાયણો જવાબદાર છે. તમારી આ સ્વીકૃતિ ‘ડીપ્રેશન’ને દૂર કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. અલબત્ત જેમ બેઠાડું જીવન જીવનારને ડાયાબીટીશ થવાની શક્યતા વધારે રહે છે તેમ ‘ડીપ્રેશન’ સાથે જીવનશૈલી, વારસાગત પરિબળો, વ્યક્તિત્વ, વિચારસરણી એમ ઘણું બધું સંકળાયેલું રહે છે. સરવાળે દવાઓની સાથે બીજું ઘણું તમને મદદરૂપ નીવડી શકે છે, જેમ ડાયાબીટીશની દવાઓ સાથે આહારનું નિયમન, કસરત વગેરે.

‘ડીપ્રેશન’ના દરેક દર્દીને પોતાની બીમારી સ્વીકાર્યા અને સારવાર શરુ કર્યા બાદ દવાઓ બંધ કરવાની તાલાવેલી રાત-દિવસ રહેતી હોય છે. સહેજ સારું લાગ્યું નથી કે દવાઓ ઓછી કે બંધ કરી નથી. કેટલાક જાતે જ નક્કી કરી નાખે અને બીજા કેટલાક ડોક્ટરને દવાઓ ઘટાડવા કે બંધ કરવા દબાણ કરતાં રહે. પરિણામ એ આવે કે મૂળમાંથી ઠેકાણે ના પડેલો રોગ પાછો ઉથલો મારે અને દર્દી-સગાઓના મનમાં અનેક નકારાત્મક માન્યતાઓ મુકતો જાય. જેમ કે, દવાઓ લઈશ ત્યાં સુધી જ સારું રહેશે, દવાઓનું વ્યસન થઇ ગયું છે, આ તો જીવનભરનું લફરું ઘુસી ગયું, ડોક્ટર તો ક્યારે’ય બંધ કરવાનું નહી કહે, આડઅસરો થશે તો ઉલમાંથી ચૂલમાં પડીશ વગેરે.

‘ડીપ્રેશન’ની સારવારમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં અને યોગ્ય સમય માટે દવાઓ ખુબ મહત્વની છે. પરંતુ સાથે સાથે એ પણ જરૂરી છે કે તમે તમારી જાતને આ અવસ્થામાંથી બહાર લાવવા મદદ કરો. કમનસીબે મોટાભાગના જાતને મદદ કરવાને બદલે ડોક્ટરને દવાઓ ઓછી કરવા દબાણ કરતાં હોય છે. સાચો અભિગમ એ છે કે ડોક્ટરને એનું કામ કરવા દો, દવાઓ ગોઠવવી એ એનું કામ છે તેમાં માથું મારીને તમારી સારવારમા અડચણ ના નાખો, એ સરવાળે તમારા માટે નુકશાનકારક છે. એના બદલે ડોક્ટર પાસેથી એ જાણવાની કોશિશ કરો કે તમે તમારી જાતને કેવી રીતે મદદ કરી શકો. તમારો આ અભિગમ તમને ઝડપથી સાજા કરશે અને ભવિષ્યમાં ઉથલાની સંભાવનાઓથી બચાવશે.

ડીપ્રેશન’માં વ્યક્તિ પોતાની જાતને મદદરૂપ થઇ શકે તે માટેની વાતો આમ જોવા જશો તો ખુબ સરળ અને નાની લાગશે પરંતુ તેને પકડી રાખીને પોતાના મનની નકારાત્મક અવસ્થા સામે લડવું એ પ્રયત્ન અને સાતત્ય માંગી લે તેમ છે. માત્ર આ બાબતો એક જ બેઠકે વાંચી જવાથી પોતાની જાતને મદદ નહી થાય પરંતુ દરેક બાબત શાંતિથી વાંચો, જે તે મુદ્દા વિશે વિચારો, તમારા કિસ્સામાં એ મુદ્દો કેટલો અગત્યનો છે તે મૂલવો અને તેને અનુરૂપ તમારે તમારામાં જે ફેરફારો લાવવા પડે તે માટે માનસીક રીતે તૈયાર થાવ. તમે રાતોરાત આ પરિવર્તનો નહી લાવી શકો પરંતુ ધીરજપૂર્વકનો સાતત્યપૂર્ણ અભિગમ ચોક્કસ પરિણામો આપશે જ.

‘ડીપ્રેશન’ તમારા મનની નકારાત્મક અવસ્થા છે જે તમારી માનસિક શક્તિઓ, ઈચ્છાઓ અને મનોબળને નબળું પાડી દે છે . આ સંજોગોમાં તમને સારું લાગે તે માટે જરૂરી એવી બાબતોમાં મન પરોવવું પણ તમારા માટે અઘરું બની જતું હોય છે. સમજી શકાય એવું છે કે ‘ડીપ્રેશન’ સામે લડત આપવી એ સહેલી નથી પરંતુ સાથે સાથે એ પણ યાદ રાખવું કે આ લડત આપવી અશક્ય પણ નથી. માત્ર મન મક્કમ કરવાથી તે જતું નથી રહેવાનું પણ થોડું મનોબળ એકઠું કરીને તેની સામે પડવાથી તમે તમરી જાતને મદદ ચોક્કસ કરી શકો છો. તમને સારું લાગે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાતા થોડો સમય લાગે પરંતુ એ માટે તમારે રોજ-બરોજ પ્રયત્નશીલ રહેવું પડશે અને નાની નાની હકારત્માક્તાઓ ધ્યાનમાં રાખવી પડશે.

યાદ રાખો જ્યારે તમે હતાશા અનુભવતા હોવ અને તમે દ્રઢતાપૂર્વક એ હતાશાનો સામનો કરવા માનસિક રીતે તૈયાર થાવ ત્યારે ‘ડીપ્રેશન’ સામેનો તમારો જંગ જીતવાના પાયા નંખાઈ જાય છે ! તમારી આ માનસિક તૈયારી તમને ઝડપથી સાજા થવામાં મદદરૂપ થાય છે અને દવાઓ ઉપરનું તમારું અવલંબન ઘટાડે છે.

નાના પ્રયત્નોથી તમારી જાતને મદદ કરવાનું ચાલુ કરવાનું છે અને ધીમે ધીમે મક્કમતાપુર્વક આગળ વધતા જવાનું છે. તમારી જાતને મદદ કરવાના તમારા નાના નાના પ્રયત્નો સરવાળે તમને જલદી સાજા થવામાં મોટી સફળતા અપાવશે. ભલે ધીમે ધીમે આગળ વધો પણ રોજે રોજ તેની પાછળ લાગેલા રહો.

તમારી જાતને મદદ કરવા માટે સૌથી જરૂરી અને પહેલી બાબત એ છે કે તમે ‘ડીપ્રેશન’ને મનની નબળાઈ તરીકે નહી પરંતુ એક બીમારી તરીકે સ્વીકારો. મોટાભાગની વ્યક્તિઓ અને તેમના સગાઓ આ બીમારીને સ્વીકારતા અચકાય છે અને સરવાળે વધારે રીબાય છે. ડીપ્રેશન મનની નબળાઈ નથી પરંતુ મગજના રસાયણોના સ્તરમાં ઉભી થતી ગરબડને કારણે થતો એક જૈવિક રોગ છે. આ સમજ તમને ઝડપથી સાજા થવામાં ખુબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. તમારી આ સ્વીકૃતિ તમારી જાતને મદદ કરવાનું પહેલું પગલું છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અંદાજ મુજબ સન ૨૦૩૦ સુધીમાં ‘ડીપ્રેશન’ માનવજાતને રીબાવતી બીમારીઓની યાદીમાં પ્રથમ સ્થાને હશે. આ સંસ્થાના સર્વેક્ષણ મુજબ આજે વિશ્વમાં લગભગ પાંત્રીસ કરોડથી પણ વધુ લોકો ‘ડીપ્રેશન’થી પીડાય છે. પરંતુ આ આંકડા હિમશીલાની ટોચ જેવા છે, વાસ્તવમાં ‘ડીપ્રેશન’થી પીડાનારા વ્યક્તિઓની સંખ્યા તો વાસ્તવમાં આ આંકડાઓ કરતાં અનેકગણી હશે કારણ કે મોટાભાગની વ્યક્તિઓ તો તેમની આ સ્થિતિ સ્વીકારતા જ નહી અને સ્વીકારે છે તો છુપાવતા હોય છે ! ટૂંકમાં, ડીપ્રેશનમાં પોતાની જાતને મદદ કરવાનું બીજું પગલું એ સમજ છે કે ‘તમે એકલા નથી કે જેને ડીપ્રેશન થયું હોય, દુનિયાના ખૂણે ખૂણે એવાં અસંખ્ય લોકો છે કે જેઓ હતાશાથી પીડાય છે અને તેની સામે જંગ ખેલે છે. આ વાસ્તવિકતા વ્યક્તિને ‘ડીપ્રેશન’ સામે ટક્કર ઝીલવા માટેનું એક નવું બળ આપે છે.

હતાશા દૂર કરવામા તમારી જાતને મદદ કરવા માટેની ત્રીજી અગત્યની સમજ એ છે કે તમારી સારવારમાં સૌથી અગત્યનો ભાગ તમે પોતે જ ભજવી શકો છો. તમારા કુટુંબીજનો, મિત્રો, સ્નેહીઓ કે તમારા ડોક્ટર તમને જેટલી મદદ કરી શકે છે તેના કરતાં ઘણી વધુ મદદ તમે તમારી જાતને કરી શકો છો. ડોક્ટર દવા કરશે, કાઉન્સેલિંગ કરશે અને બીજા ટેકો આપશે, હિંમત આપશે પણ બધો જ બદલાવ તો તમારે જાતે જ લાવવાનો છે તેવી સ્પષ્ટ સમજતમારા મનમાં હોવી જ જોઈએ.

ડિપ્રેશન એ મનની નકારાત્મક અવસ્થા છે, જેમાં વ્યક્તિનું મનોબળ નબળું પડતું હોય છે અને તેને અન્ય વ્યક્તિઓના સહારાની એક માનસિક જરૂરિયાત રહેતી હોય છે. તમારી સાથે સાચી લાગણીથી જોડાયેલા મિત્રો-સ્નેહીઓ તમને ખુબ જરૂરી એવો ટેકો ચોક્કસ આપી શકે છે અને તમને ઝડપથી સાજા થવામાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. પરંતુ, આ તબક્કે એક બાબત બરાબર યાદ રાખવી પડે કે જે વ્યક્તિ તમારી લાગણીઓને સાચા અર્થમાં સમજી શકતી ના હોય અથવા જેને તમારી માનસિક અવસ્થા સાથે કોઈ લેવા દેવા ના હોય તેવી વ્યક્તિઓ સાથે ક્યારેય તમારી મનોવ્યથાની ચર્ચા ના કરો. આવી વ્યક્તિઓને માત્ર સલાહો આપવા સિવાય બીજો કોઈ રસ નથી હોતો અને એ સરવાળે તમારી હતાશામાં વધારો કરતી હોય છે. ડીપ્રેશનમાં તમારી જાતને મદદ કરવા હંમેશા યાદ રાખો કે સાચી વ્યક્તિ સાથે તમારી લાગણીઓ વહેંચવાથી તમે ઝડપથી સાજા થાવ છો અને ખોટી વ્યક્તિઓ મનઘડત સલાહ-સૂચનોથી તમારી તકલીફોમાં વધારો કરે છે.

ઘણાં લેભાગુઓ (ભુવાઓ, તાંત્રિકો, જ્યોતિષો, કાઉન્સેલરો વગેરે) વ્યક્તિની હતાશ મનોદશાનો પોતપોતાની રીતે લાભ ઉઠાવવામાં માહેર હોય છે. વ્યક્તિની નકારાત્મક અવસ્થાનો લાભ ઉઠાવીને પોતાનો ધંધો કરતાં હોય છે કારણ કે હતાશ વ્યક્તિ પોતાની હતાશા દૂર કરવા ગમે તેવી અંધશ્રદ્ધામા સહેલાઈથી દોરાઈ જતા હોય છે અને સરવાળે સરળતાથી છેતરાઈ જતા હોય છે. તમારા ડિપ્રેશનના ઈલાજ માટે માત્ર વિજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલા ઉપચાર ઉપર જ વિશ્વાસ રાખો અને તમારી આ અવસ્થાનો ગેરલાભ ઉઠાવી શકે તેવા લેભાગુઓથી દૂર રહીને તમારી જાતને મદદ કરો.

વ્યક્તિઓની હાજરી અને ગેરહાજરી તમારા મૂડ ઉપર અસર કરતી હોય છે. હંમેશા તમારી આજુબાજુ કેવી વ્યક્તિઓ રહે છે તે બાબતનો પ્રભાવ તમારી મનોદશા ઉપર સતત પડતો રહેતો હોય છે. હકારાત્મક, આશાવાદી અને વાઈબ્રન્ટ વ્યક્તિઓ તમારો મૂડ પોઝીટીવ બનાવે છે માટે એવી વ્યક્તિઓના સંપર્કમાં વધુ રહેવાનો પ્રયત્ન કરો. આ વ્યક્તિઓની હાજરી, વાતો, જીવન પ્રત્યેનો હકારાત્મક અભિગમ તમારું મનોબળ વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે. એથી ઉલટું, નકારાત્મક અને નિરાશાવાદી વ્યક્તિઓ તમારી હતાશ મનોદશા વધુ ઘેરી બનાવે છે. એમના સંપર્કમાં તમને વધુ હતાશા અનુભવાય છે અને તમને સારા થવામાં વધુ વાર લાગે છે. ડીપ્રેશનને દૂર કરવા માટે તમે સ્વ-મદદ કરવા માંગતા હોવ તો તમે કોની વચ્ચે રહો છો, કોની સાથે ઉઠો-બેસો છો એ બાબતનું સતત ધ્યાન રાખો. જ્યારે તમારા નજદીકના જ માણસો નકારાત્મક અને નિરાશાવાદી હોય ત્યારે તેમની સાથે સંભાળપૂર્વક વ્યવહાર કરો.

ઘણી વ્યક્તિઓના જીવનચરિત્રો તમને ડીપ્રેશન સામે લડવા માટે એક મનોબળ પૂરું પાડી શકે એમ હોય છે, તેમાં’ય ખાસ કરીને એવી વ્યક્તિઓ કે જે પોતે હતાશ મનોદશામાંથી અથવા અનેક મુશ્કેલીઓમાંથી પસાર થયા હોય. આ ઉપરાંત પ્રેરણાદાયક વાંચન-પ્રવચન વ્યક્તિને હતાશાની સામે લડવાનું બળ આપે છે. જો તમે તમારી જાતને મદદ કરવા માંગતા હોવ તો ફાલતું વ્યક્તિઓ દ્વારા અપાયેલી બોગસ સલાહો કરતાં સાચા અર્થમાં પ્રેરણા આપે તેવા વાંચનો કે પ્રવચનો વાંચવા-સાંભળવાનો આગ્રહ રાખો. યાદ રાખો સામાન્ય અવસ્થા કરતાં હતાશ અવસ્થામાં તમે તમારા મનને કેવા વિચારોનો ખોરાક આપો છો તે વધારે અગત્યનું છે.

હતાશ વ્યક્તિઓ પોતાની હતાશા માટે પોતાની જાતને, અન્ય કોઈ વ્યક્તિઓને કે પરિસ્થિતિઓને દોષ દેવાનું વલણ ધરાવતા હોય છે. ખરેખર આ વલણ વ્યક્તિની હતાશ મનોદશામાં સરવાળે વધારો કરે છે અને વ્યક્તિને વધુ નકારાત્મક બનાવે છે. યાદ રાખો દોષ દેવાની વૃત્તિ એ ભાગેડુવૃત્તિનો એક પ્રકાર છે, જે સરવાળે વ્યક્તિ માટે નુકસાનકર્તા છે. ડીપ્રેશનમાં તમારી જાતને મદદ કરવા દોષ દેવાની વૃત્તિથી દૂર રહીને તમારી હતાશાને સ્વીકારો અને તેની યોગ્ય સારવારની સાથે સાથે જાતે જ પ્રયત્ન કરવો પડે એ બાબત સ્પષ્ટતાપૂર્વક સ્વીકારી લો.


Posted by on December 29, 2017 in માનસ


Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,

WORLD MENTAL HEALTH DAY – IS YOUR JOB KILLING YOU? – my inputs in Ahmedabad Mirror

World Mental Health Day
Oct 10 2017 : Mirror (Ahmedabad)
Professionals in the 20-30 age group and in their first or second jobs are the ones who struggle to deal with workplace stress and harbour suicidal thoughts, say suicide helpline and psychiatrists
Doctors have often warned of work-induced stress being a source of several ailments, but ambitious professionals often choose to ignore it. If you are among those who give low priority to work-life balance as you progress in your career, Mirror brings you some shocking statistics today on World Mental Health Day to keep you warned. About 13rd of those harbouring suicidal thoughts, around 18 per day, call up the State police’s suicide prevention helpline every day. Psychologists and psychiatrists also aver that they get up to 200 patients of job-related stress every month, mostly in the age group of 20-30, the early phase of their careers. Constant pressure to perform well and lack of job security are primary reasons for mental and physical health issues among these young professionals, say doctors.55 calls a day

Of the roughly1,650 calls a month -55 calls a day -the Jeevan Astha helpline receives from across the State, around 550 are from young professionals who feel too much pressure at work and harbour suicidal thoughts, said officials at the helpline.

A senior counsellor with the helpline, said, “The 15-30 age group is the most susceptible to suicidal thoughts and the one that reaches out for help.The three main reasons that lead to suicidal thoughts among them are problems in professional life, relationship problems and addiction.“

PI Pravin Valera of Gandhinagar Police, liaison officer for the helpline, said, “Young professionals and entrepreneurs are susceptible to suicidal thoughts.Recently, we got a call from a young man who was ready to jump into the river. He called the helpline and told the counsellor that his start-up had failed.He was in debt and was contemplating suicide. It took 6-7 counselling sessions to bring him back from the edge.“

Jeevan Astha is the suicide helpline managed by Vandrevala Foundation which works with the Gujarat Police’s Suraksha Setu programme to help people with problems they cannot deal with and dissuade them from committing suicides.

Confirming this trend, Dr Prakash Mehta, head of the psychiatry department at Ahmedabad Civil Hospital in Asarwa, said that almost one-third of patients coming for treatment in the age group of 25-35 years suffered from work related stress.

Dr Mehta said, “We get around 200 patients a month who come to get treated for job-related stress. These account for one-third of all patients who visit the department. This kind of stress is mostly prevalent among men.“

Even physical health affected

Speaking on the reasons for this stress, Dr Mehta expounded, “Constant pressure to perform well and lack of job security are primary reasons for mental and health issues among young professionals.“

The HOD warns that it is not only mental health, but also physical health that is affected by workplace stress. Dr Mehta said, “Blood pressure, diabetes and obesity among the young is constantly rising due to workplace stress.“

Dr Hansal Bhachech, a consultant psychiatrist, said that 30 per cent of the patients who visit him have stress due to work related issues.

Dr Bhachech said, “Around 30 per cent of my patients in the age group of 25-35 suffer from work-related stress. A further 30 per cent of the patients have problems which are accentuated by job stress. Patients with depression and anxiety suffer even more as work stress inundates them.“

Speaking on the progression of work stress on young professionals, Dr Bachech said the age group of 25-30 years suffers from teething problems at new work places and find it hard to adjust in a fast-paced environment different to that which they have had up until that point. The age group of 30-35 years suffers from performance-related stress and handling of juniors and teammates at work.

Problems and solutions

Human Resources Professional Haresh Chaturvedi spoke to Mirror about the most common problems and solutions related to stress experienced by employees.

Chaturvedi said, “Work-life balance is a must. Employees should work and enjoy it too. Employee engagement and counselling are also important. Stress is caused when the employee does not enjoy what heshe is doing.“

He added,“ In such cases the HR must counsel these employees and transfer them to departments where they start liking their work. We have to make employees mentally strong to negotiate stress. Days are not far when companies will require psychologists if counselling and proper mentoring is not carried out periodically.“


Posted by on October 10, 2017 in Interviews


Tags: , , , , , , ,

My inputs in Times of India – Young netizens kill sleep time for `appy’ hours

Mar 19 2017 : The Times of India (Ahmedabad)
Young netizens kill sleep time for `appy’ hours
Soumitra Das
Sleep delayed isn’t sleep denied, but it isn’t a healthy habit either. And a 2016 study conducted by the Service for Healthy Use of Technology (SHUT) clinic at the National Institute of Mental Health and Neuroscience (NIMHANS), Bengaluru, whose results were published earlier this year, has come up with findings that one might lose sleep over. The study says that apps like Whatsapp and Facebook on our mobiles are delaying people’s sleep by about 100 minutes daily , which wasn’t the case till recently. We asked some celebs and experts about their browsing habits on mobile, and found out that it’s a reality that can no longer be ignored.CASES ARE ON THE RISE

The scenario has changed drastically in a matter of just about five years. As Hansal Bhachech, a consulting psychiatrist, tells us, “The number of cases where youngsters below 30 come and complain about their sleep patterns has gone up significantly . Our first question to them is about their usage of mobile internet the previous night, which is the root cause of the problem. Till five years ago, only people above 50 came and complained about insomnia. While things like exam stress can cause temporary insomnia in youngsters, their browsing habits during late hours is turning this into a long-lasting problem. While the duration of sleep may remain the same, the irregular sleeping pattern can lead to issues like hypertension and obesity too.“

So how does one cope with this addiction?
Says Bhachech, “We first explain the cause of the problem and then, suggest ways to deal with it. For instance, not replying to comments on social media after 10 pm is a good habit to inculcate. Also, alternatives like reading really help.“


For those whose schedules are hectic, resisting the urge to be online all the time is a tough one. As actress Samvedna Suwalka puts it, “You don’t even realize when browsing through social networking sites almost becomes an addiction. Staring at the screen keeps you awake at night and falling asleep becomes difficult. It had become a habit for me as well but then, I decided to discipline myself. While I used to sleep with the phone next to me earlier, now I try not to use my phone before going to bed. I keep it away from the bed and also try to read something meaningful before going to sleep, instead of staring at the mobile screen.“ Actor Vikee Shah seconds her, “At times, we have night shifts while shooting and you want to share something interesting on the social media to keep people posted. In our generation, nobody goes to sleep by 10 pm and late evening is a good time to catch up with friends online.However, it is important to strike a balance. Being a fitness conscious guy , I go to sleep by about 11.30 pm and sleep for at least eight hours. I don’t use my phone once I hit the bed.“


For celebs, discipline is crucial and they make sure that the addiction of being online doesn’t get to them. Table tennis champ Harmeet Desai tells us, “Sportspersons have a fixed schedule to follow and I don’t get too much time to browse through social media. It’s only during the weekend that I am a bit lenient with these self-imposed restrictions and since I have early morning practice sessions, I can’t afford to check my smartphones late in the night. I go to sleep by 10.30 pm.“

Probably, a digital detox after dinner won’t be such a bad idea. Remember what life away from the smartphone did to a wonder girl named P V Sindhu?

1 Comment

Posted by on March 19, 2017 in Interviews


Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,

Mental health experts join hands to curb suicide rate – My inputs in TOI


Feb 05 2016 : The Times of India (Ahmedabad)

Mental health experts join hands to curb suicide rate

Death is catching them young. Over 15 suicides by students and youths were reported from across the state in past one month.While 10 students, including five school students, ended their lives, two newly-married women also decided to end their lives by jumping from high-rises in Ahmedabad and Surat.

To prevent such incidents and to create awareness about mental health, the Gujarat branches of Indian Medical Association (IMA) and Indian Psychology Society (IPS) have joined hands. The formal programme would be launched on February 7 from Rajkot, said officials associated with the initiative.

Dr Atul Pandya, president of Gujarat chapter of IMA, told TOI that the initiative would reach schools and colleges through teachers and lecturers.

“World Health Organization (WHO) has issued a guideline for prevention of suicides and identifying persons prone to factors leading to su cide. We have translated the guidelines into Gujarati and have prepared booklets for distribution. We hope that the message would be carried for ward up to the persons affec ted, and we would be able to save some lives,“ said Pandya City-based psychiatrist Dr Hansal Bhachech, said that failure or lack of money alone cannot be reasons for suicide. “Suicide is a complex phenomenon whose reasons can differ from case to case The effort is to identify early signs and intervene,“ he said


Leave a comment

Posted by on February 5, 2016 in Interviews


Tags: , , , ,


Hello Sakhi – Talk on Doordarshan…

Talk on Doordarshan – On women’s Mental Health and Related Issues

*Edited to reduce the length of the programme

Leave a comment

Posted by on November 15, 2015 in Audio-Video Posts, Interviews


Tags: , , , , , , , , ,