Post Covid Version -ડૉ હંસલ ભચેચની વાર્તાલાપ શ્રેણી

એક વાત તો નક્કી છે કે લોકડાઉન અને કોવિડ પછી આપણે પહેલા જેવા નથી રહેવાના, ધીરે ધીરે આપણામાં ‘ન્યુ-નોર્મલ’ આકાર લઇ રહ્યું છે, બદલાવ આવી રહ્યો છે. સતત બદલાતી રહેતી દુનિયામાં આજે સમય એક મોટો બદલાવ લઈને આવ્યો છે, એમ કહોને કે માનવજાત માટે ‘અપગ્રેડ’ આવ્યું છે અને આપણે સૌએ આપણી જાતને અપડેટ કરવાની છે આપણા પોસ્ટ-કોવીડ વર્ઝનમાં… આપણા રોજિંદા જીવનમાં આવી રહેલા આ બદલાવોને સમાવવા માટે આપણે બદલાવાનું છે. આપણે જુદી જ સમજણ અને સંભાળ સાથે આપણી જાતને રિ-લોન્ચ કરવાની છે…

‘આ નવરાત્રી ના થાય એમાં ડોક્ટરોને કઈંક ફાયદો થતો હશે, તમને શું લાગે છે?!’

પોતાની ના મટતી કે કાબુમાં ના આવતી બીમારીઓ માટે ડોક્ટરને દોષ આપતો રહેતો એક વર્ગ છે, ‘ત્રણ વર્ષથી ડૉક્ટરોના દવાખાના ગણીએ છીએ પણ મટતું નથી, કોણ જાણે ડૉક્ટરો કેવી દવાઓ આપે છે?!’ પણ ક્યારેય એવું નહીં વિચારવાનું કે મારી બીમારી ખરાબ છે, બીમારીને ખુબ અવગણ્યા પછી કે વિવિધ અખતરાઓમાં સમય બગાડ્યા પછી હું ડૉક્ટર પાસે પહોંચ્યો છું, ડૉક્ટરની સલાહો માનવાને બદલે હું મને જે યોગ્ય લાગે એ પ્રમાણે કરતો હોઉં છું વગેરે. ઘણાનો તો એટીટ્યુડ જ એવો હોય છે કે જાણે એમને બીમારી ડૉક્ટરે જ આપી હોય અને એ દવા લઈને ડૉક્ટર ઉપર ઉપકાર કરતા હોય! આ બધાથી ડૉક્ટરો તો મોડા-વહેલા ટેવાઈ જતા હોય છે પરંતુ આવી માનસિકતાથી દર્દીઓને પોતાને બહુ નુકસાન જતું હોય છે, સાજા થવામાં અડચણો આવતી હોય છે અને વધુ સહન કરવું પડતું હોય છે…

Work, net connectivity woes stoke Amdavadis’ ire – my inputs in Sunday Times…

Working from home and managing workloads with erratic hours, and that too often on their weekly offs, appear to be weighing down hard on the tempers and stress-levels of people in Ahmedabad. A nationwide study conducted by Tata Salt Lite indicates that troubles related to work and internet connectivity are among top reasons that add to the stress-levels of Amdavadis, making them lose their temper.

કોવીડ પછી આપણે વધુ ઘડાઈ જવાના અને આપણું અપગ્રેડેડ વર્ઝન લોન્ચ થવાનું!

તમે સતત હકારાત્મક રહીને જીવનના દરેક તબક્કે અડગ ના રહી શકો, તમારી આંતરિક ક્ષમતાઓના વિકાસ માટે નકારાત્મકતાનો સામનો કે અનુભવ કરવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. જીવનની તડકી-છાંયડી જોઈને બેઠેલાઓ એટલી ઝડપથી માનસિક સંતુલન નથી ગુમાવતા. સાધન-સંપન્ન વ્યક્તિઓ જેટલી ઝડપથી હતાશા અનુભવે છે તેટલી ઝડપથી અભાવોની વચ્ચે જીવતી વ્યક્તિઓ હતાશા નથી અનુભવતી. વાસ્તવમાં તો અભાવને કારણે તેમની ઈચ્છાઓ વધુ પ્રબળ થાય છે અને પ્રેરણાનું રૂપ લે છે. જીવનના નાના-મોટા પડકારોનો સામનો કરવાથી તમારી અનુકૂલન શક્તિ અને સ્થિતિસ્થાપકતા વધે છે, તમે વળી શકો છો પણ બટકી નથી જતા, એક વ્યક્તિ તરીકે તમે વિશાળતા પામી શકો છો…

મુશ્કેલીઓને તકમાં ફેરવવાની આવડત ધરાવતા લોકો વિકટ સમયમાં તૂટી જવાને બદલે વધુ તાકાતથી પોતાને રી-લૉન્ચ કરતા હોય છે.

તક સાધવાની હકારાત્મક ફાવટ બધાને નથી હોતી, આ એ વ્યક્તિઓ છે જે મુશ્કેલીઓને અવસરમાં ફેરવવાની આવડત ધરાવતા હોય છે. મુશ્કેલીઓ કે ઉપાધિઓમાં હિંમત ગુમાવવાને બદલે તેને એક તકમાં તબદીલ કરવાની ક્ષમતા જે વ્યક્તિઓમાં હોય છે તે આવી પડેલી આપદામાં તૂટી જવાને બદલે વધુ તાકાતથી પોતાને રી-લૉન્ચ કરતા હોય છે. આ વ્યક્તિઓની સાઈકોલોજિકલ ઇમ્યુનીટી મજબૂત હોય છે. તમે આવી પડેલી વિકટ પરિસ્થિતિમાંથી આસાનીથી ‘બાઉન્સ બૅક’ કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવા માંગતા હોવ તો હકારાત્મક કે સર્જનાત્મક દિશામાં તક સાધતા શીખવું પડશે.

સ્વસ્થ શતાયુઓની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ‘બ્લુ ઝોન’ના અભ્યાસનું તારણ – લાંબા અને આરોગ્યપ્રદ જીવનનું રહસ્ય સાયકોલોજીકલ ઈમ્યુનીટીમાં છે!

સવારે ઉઠતા સાથે જેમની પાસે ઉઠવાનું કારણ હોય તેમનું મન કાર્યરત રહેવાનું અને સરવાળે તેમનું મન બીમાર પડવા સામે લડવાનું, બીમારીનો મક્કમતાથી સામનો કરવાનું. કોઈપણ બીમારી દરમ્યાન ભાવનાત્મક આધાર-ઇમોશનલ સપોર્ટ બીજી કોઈપણ સારવાર કરતા વધુ અસરકારક હોય છે, જે તે બીમારીની મુખ્ય દવાઓ કરતા પણ! જે લોકોને ભાવનાત્મક આધાર ઉપલબ્ધ હોય તે લોકોની સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી મજબૂત હોય છે. સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી કદાચ તમને બીમાર પડતા રોકવામાં નિષ્ફળ જઈ શકે પરંતુ બીમારીમાંથી બેઠા કરવામાં નિષ્ફળ ભાગ્યે જ જશે.

વિચારો, ઘટનાઓ, સંજોગો, વાસ્તવિકતા વગેરે પચાવવાની તાકાત તમારી સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી મજબૂત બનાવે છે!

તમારી આજુ-બાજુનું વાતાવરણ-પોષણ ગમે તેટલું સારું હોય, તમારી ફિઝિકલ ઇમ્યુનીટી ગમે તેટલી મજબૂત હોય પરંતુ જો તમારું મન ચિંતાગ્રસ્ત હોય, ભયમાં હોય કે તણાવમાં હોય તો તેની અસર તમારા સ્વાસ્થ્ય પર થયા વગર રહેતી નથી. તમારું પોષણ, ઇમ્યુનીટી બુસ્ટર્સ અને ફિઝિકલ ઇમ્યુનીટી બધું કોરાણે રહી જાય છે. સતત ચિંતાઓ, તણાવ, અજંપો વગેરે તમારા શરીરમાં હાનિકારક રસાયણો ઉત્પન્ન કરે કે મગજમાં ન્યુરો-કેમિકલ્સના લેવલમાં ગરબડ પેદા કરી દે ત્યારે બચાવમાં આ સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી જ મદદમાં આવતી હોય છે.

પૃથ્વી પરના દરેક જીવ પાસે પોતાનો આગવો કુદરતી હીલિંગ પાવર હોય છે અને એમાં’ય મનુષ્ય પાસે તો ડબલ પાવર – ફિઝિકલ અને સાયકોલોજીકલ!

મજબૂત સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી માટે સારી સંકલ્પ શક્તિ ગજબનું કામ કરે છે. જો તમે મજબૂત સંકલ્પ કરી શકતા હોવ અને તેને દ્રઢતાપૂર્વક વળગી રહી શકતા હોવ તો ગમે તેવી વિપરીત પરિસ્થિતિઓને પણ આસાનીથી પર પાડી દઈ શકો છો. ઘણીવાર વ્યક્તિઓ મુશ્કેલ સંજોગો, નુકસાન કે હકીકત પચાવી નથી શકતા અને સરવાળે નાસીપાસ થઇ જતા હોય છે, તૂટી જતા હોય છે. તંદુરસ્ત રહેવા માટે સારી પાચનશક્તિ હોવી જરૂરી છે અને હું કહું છું આ પાચનશક્તિ પણ બે પ્રકારની હોય છે, શારીરિક અને માનસિક! માનસિક પાચનશક્તિ – મેન્ટલ ડાયજેશન એટલે વિચારો, ઘટનાઓ, સંજોગો, વાસ્તવિકતા વગેરે પચાવવાની તાકાત! જો તમારી આ પાચનશક્તિ સારી હોય તો તમારું મન કોઈપણ બાબતનો સ્વીકાર સહજતાથી કરી શકે છે અને તમને ખબર જ હશે કે મનને મજબૂત બનાવતી કોઈપણ પ્રક્રિયાની શરૂઆત સ્વીકાર – એક્સેપ્ટન્સથી જ શરુ થતી હોય છે. આ સ્વીકૃતિ જ તમને ‘બાઉન્સ બેક’ થવા માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પડે છે.

કોઈપણ રોગ સામે બીમાર વ્યક્તિનું માત્ર શરીર નથી લડતું, મન પણ લડતું હોય છે!

આપણામાંથી મોટા ભાગના એ નહીં જાણતા હોય કે આ રોગપ્રતિકારક શક્તિ શારીરિક અને માનસિક એમ બે પ્રકારની હોય છે. કોઈપણ રોગ સામે બીમાર વ્યક્તિનું માત્ર શરીર નથી લડતું, મન પણ લડતું હોય છે. મહત્વની વાત એ છે કે મનની લડત શરીરની લડાઈને મજબૂતાઈ આપતી હોય છે, પરંતુ મન જો શસ્ત્રો હેઠા મૂકી દે ને તો શરીર તો જીતેલી બાજી પણ હારી જતું હોય છે! અનેક દાખલાઓ મળશે જ્યાં મનથી હારી ગયેલાઓએ સારવારની સફળતાની ફિનિશિંગ લાઈન ઉપર દમ તોડી દીધો હોય!

અર્જુનના વિષાદને ‘ડિપ્રેશન’ કહેવું યોગ્ય છે ?!

ડિપ્રેશનના અગણિત દર્દીઓના જીવનને ખુબ નજદીકથી જોયા બાદ એક મનોચિકિત્સક તરીકે મારુ માનવું છે કે અર્જુનના વિષાદને ‘ડિપ્રેશન’ તરીકે ઓળખાવવું એ શ્રીમદ્ ભાગવદ્ ગીતાનો અભ્યાસ કરનારની ભૂલ છે. ‘ડિપ્રેશન’ની જે અવસ્થાને મેડિકલ સાયન્સ રોગ તરીકે ગણે છે તે તાત્કાલિક ઉભી થયેલી ઉદાસીનતા નથી પરંતુ દિવસોથી ચાલી આવતી ઉદાસી કે હતાશ મનોદશા છે. અર્જુન કઈં દિવસોથી ઉદાસ હોય, અનિચ્છાએ યુદ્ધમાં જોતરાયો હોય કે એને પરાણે રથમાં ચઢાવવો પડ્યો હોય એવું થોડું હતું. શ્રીકૃષ્ણને પોતાનો રથ બંને સેનાની મધ્યમાં લઇ જવાનું કહેવા સુધી તો એ ગાંડીવ ઉઠાવીને તૈયાર હતો. વાસ્તવમાં અર્જુનનો વિષાદ તો રણભૂમિની મધ્યમાં, બંને પક્ષે ઉભેલા ‘પોતાના’ઓને જોઈને મનમાં ઉભી થયેલી વિહ્વળતા છે. એનું મન ખિન્ન છે, દુઃખી છે, લાગણીવશ અસમંજસમાં છે પરંતુ હતાશ નથી. જે ડિપ્રેશનમાં વ્યક્તિ આત્મહત્યા કરે છે તે મનની એટલી ઊંડી હતાશ મનોવ્યથા છે કે બાજુમાં ઉભેલા શ્રીકૃષ્ણ પણ વ્યર્થ લાગે છે! સંભાળ લેનારા પણ નાસમજ અને મતલબી લાગે છે! કોઈ અંગતની મદદ પણ મજબુરીનો અહેસાસ કરાવનારી અને પોતાની જાત પ્રત્યે નફરત પેદા કરનારી લાગે છે. આ અવસ્થામાં હતાશ વ્યક્તિને સંભાળવી એક ચેલેન્જ છે અને તે ચેલેન્જ આપણે સૌએ ઉપાડવાની છે. જો ઉપાડી શકીશું તો એક આકસ્મિક, અકુદરતી, નિરાશાજનક અંતને જીવનના રસ્તે વાળી શકીશું.

ના તો આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સાથે આપણને કઈં લાગેવળગે છે કે ના તો મેન્ટલ હેલ્થની આપણને કઈં પડી છે, આપણને તો વાતોની મઝા છે, ગોસિપ – કૂથલીની મઝા છે!

કોઈ સેલિબ્રિટી આત્મહત્યા કરે ત્યારે વરસાદી વાતાવરણમાં દેડકા ફૂટી નીકળે એમ માનસિક આરોગ્ય, ડિપ્રેશન વગેરેના હિમાયતીઓ ફૂટી નીકળે છે. એ જ દિવસે સાંજે એક મીડિયામાં મારી મુલાકાત લેનારે મને પૂછ્યું’તું કે તમે કેમ તમારા કોઈ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આ બાબતે કઈં લખ્યું નથી?! મેં કહ્યું ‘આમાં ક્યાં કઈં નવું છે?! આત્મહત્યાઓ રોજ થાય છે, કોણ કરે છે એ મહત્વનું નથી એક જીવનનો આકસ્મિક, અકુદરતી, નિરાશાજનક અંત આવે છે તે મહત્વનું છે. લખવું જ હોય તો રોજેરોજ લખવું પડે, આજે પણ બીજી ઘણી આત્મહત્યાઓ થઇ હશે, લોકોને એની સાથે કોઈ લેવાદેવા છે?! સાવ સાચી વાત તો એ છે કે ના તો આપણને મરનારનું દુઃખ છે, ના તો આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સાથે આપણને કઈં લાગેવળગે છે કે ના તો મેન્ટલ હેલ્થની આપણને કઈં પડી છે, આપણને તો વાતોની મઝા છે, ગોસિપ – કૂથલીની મઝા છે!