RSS

Tag Archives: Dr.Hansal Bhachech

બળાત્કારીઓને ફાંસી આપવાનો કાયદો ઘડીને બેસી જવાથી લોકોમાં સ્ત્રી સન્માનની ભાવનાઓ થોડી પેદા કરી શકાય?!

IMG_5471

લો, ફરી પાછા આપણે મીણબત્તીઓ લઈને ઉભા રહી ગયા! આક્રોશ સાથે રસ્તા ઉપર ઉતરી આવ્યા!! ન્યાય માટે હાથમાં પોસ્ટરો પકડીને ધરણા ઉપર બેસી ગયા!!! કારણ શું?!! તો કહે, એક વેટરનરી ડોક્ટરનો સામુહિક બળાત્કાર અને હત્યા! દેશમાં દર વિસ મિનિટે એક દુષ્કર્મ! રવિવારની સવાર છે અને હિંચકા ઉપર, મારી બાજુમાં પડેલા છાપાઓમાં આ તસવીરો અને હેડલાઈન્સ છે. નિર્ભયાના સાત વર્ષ બાદ અને પછી અમલમાં આવેલા કડક કાયદાઓ છતાં આપણે હતા ત્યાંને ત્યાં! કમનસીબે મોટાભાગની પ્રજા માટે બળાત્કાર ઘટના નહીં, સમાચાર છે!! અને માટે જ, મીડિયાને પણ બળાત્કાર કે જાતીય સતામણીના કિસ્સાઓના સમાચારો ચગાવવામાં જેટલો રસ હોય છે તેટલો રસ તેની પાછળના કારણો, માનસિકતા કે ઉપાયોની ચર્ચા કરવામાં નથી હોતો. હવે રાજકારણીઓ, વિવિધ ક્ષેત્રની સેલીબ્રીટીઓ અને આપણે બધા, પોતપોતાની રીતે બૌદ્ધિક હોંશિયારી અને ડાહપણ ઝાડવામાં બેફામ ચાલુ પડી જઈશું. કો’ક કાયદાને ભાંડશે તો કો’ક યુવતીઓના વસ્ત્રોને, કો’ક મહિલા સશક્તિકરણનો રાગ છેડશે તો કો’ક પુરુષપ્રધાન સામાજિક વ્યવસ્થાને ગાળો દેશે, દે ઠોકમઠોક ટ્વીટ કરશે અને પાછા ટ્વીટર પર સામસામી ઝગડશે! એક જુવાળની જેમ આવું બધું ચાલશે અને પછી અચાનક એક દિવસ બધું જ ગાયબ થઇ જશે. સરવાળે, ‘બળાત્કારીઓના દેશ’ તરીકે વગોવાઈને બધું પાછું ઠરીઠામ! આમ પણ, ઘટનાઓ જીવંત રહેતી હોય છે સમાચારો નહીં, જે બાબત ઘટના તરીકે લોકોના માનસમાં નોંધાતી જ નથી, માત્ર સમાચારો તરીકે જ ગોઠવાય છે, તે મોડી-વહેલી કચરા ટોપલીમાં જ જાય છે! કદાચ આ લેખ વાંચતા હશો ત્યાં સુધી બળાત્કાર અને સ્ત્રીઓ સાથેના દુરાચારની ટીઆરપી ઓગળી ગઈ હશે, તેને લગતા હેશ-ટેગ્સ્ ખોવાઈ ગયા હશે અને ટ્વીટ ઘેલા સેલીબ્રીટીઓ કો’ક બીજા વિષયમાં મચી પડ્યા હશે. 

મેં આ કોલમમાં અવારનવાર કહ્યું છે અને આજે ફરી કહું છું મહિલા સશક્તિકરણ અને મહિલા સુરક્ષાની ખાલીખમ વાતોની વચ્ચે માત્ર એક સન્માનપૂર્વક નજર માટે સ્ત્રીઓ તરસે છે. કાયદો, સમાજ, સ્ત્રીઓનો પહેરવેશ, નશાખોરી વગેરે જેને દોષ દેવો હોય તેને દો, બાકી આવી ઘટનાઓ પાછળ પુરુષના માનસમાં સ્ત્રીની છબી સૌથી વધુ ભાગ ભજવે છે. જ્યાં સુધી સ્ત્રીને વ્યક્તિ કરતા વસ્તુ તરીકે જોવામાં આવશે ત્યાં સુધી સ્ત્રીનું જાતીય શોષણ અને તેની સાથે દુરાચાર નક્કી છે. આપણી ફિલ્મો, ગીતો, જાહેરાતો વગેરે જાણતા-અજાણતા સ્ત્રીઓને માત્ર ઉપભોગની વસ્તુ તરીકે જ ચીતરે છે. દુખદ હકીકત તો એ છે કે આપણા દેશમાં સ્ત્રીઓની સામાજિક છબી અને આત્મ-ગૌરવને જેટલું નુકસાન બોલીવુડની ફિલ્મો અને ગીતોએ પહોચાડ્યું છે એટલું કદાચ બીજા કોઈએ નહીં પહોચાડ્યું હોય. વિચારો, એવી કેટલી ફિલ્મો છે કે જેને જોઇને બહાર નીકળીએ ત્યારે એવું લાગે કે આખી ફિલ્મમાં ટૂંકા કપડા પહેરીને ઉત્તેજના ફેલાવવા સિવાય હીરોઈનનું કોઈ કામ જ ન હોય! હા, કેટલીક છૂટી છવાઈ સ્ત્રી કેન્દ્રિત ફિલ્મો અપવાદરૂપે આગળ ધરી શકાય પરંતુ માનસિકતા મોટોભાગે જે દર્શાવાતું હોય તેનાથી ઘડાતી હોય છે. જરૂર હોય કે ના હોય, નગ્નતા-કામુકતાથી ભરપુર દ્રશ્યો કે શબ્દોથી ભરેલું આઈટમ સોન્ગ્સ અને તેના માટે લીડ હિરોઇનોના સ્પેશ્યલ એપિઅરન્સ સામાન્ય માણસના મન પર શું અસર કરે છે?! ‘કુંડી મત ખડકાઓ રાજા, સીધા અંદર આવો રાજા’, ‘બબલી બદમાશ હૈ’ વગેરે જેવા અનેક ગીતો જોનારા-સાંભળનારા- ગણગણનારાઓના મનમાં શું ભાવ ઉત્પન્ન કરે?! એમના મનમાં સ્ત્રી એક ‘સેક્સ ઓબ્જેક્ટ’ તરીકે જ ગોઠવાતી જાય એવું ક્યારે’ય વિચાર્યું છે?! રહી-સહી કમી બધાના ખિસ્સામાં ઉતરી આવેલી ‘પોર્નોગ્રાફી’ અને વેબ-સીરીઝોએ પુરી કરી દીધી છે, જે સ્ત્રી માત્ર જાતીય ઉપભોગ માટેનું સાધન હોય તેવી છબી, જોનારાના માનસમાં ઊંડે ઊંડે ઉભી કરતી જાય છે.સ્ત્રીઓ માત્ર સેક્સ માટે જ હોય છે અને સેક્સ-ભૂખી હોય છે તેવું અનાયાસે મગજમાં ગોઠવતી આ ઉત્તેજક ફિલ્મો હોય છે એવું ક્યારે’ય મગજમાં આવ્યું છે?! ના, આપણે તો આવું જે વિચારે તેના મગજમાં ગંદકી છે એમ કહીને હાથ ઊંચા કરી દેવાના હોય, જનમાનસ ઉપર શું અસર થાય તેવી અત્યંત મહત્વની બાબત વિષે થોડું વિચારવાનું હોય ?! આમે’ય કોઈ બાબત, ઘટના કે નિર્ણયની લોકોની સાઇકોલોજી ઉપર શું અસર પડશે એવું ગાંડું-ગાંડુ વિચારવાની આપણા દેશના ડાહ્યાઓને ટેવ નથી, સાચા અર્થમાં કહું તો આપણી પાસે આવું સેન્સિબલ વિચારવાની આવડત નથી!! કમનસીબે આપણે લાગણીઓથી છલોછલ પણ સામાજિક રીતે સંવેદનાશૂન્ય પ્રજા છીએ. બળાત્કારના વિરોધમાં આપણે કરોડો મેસેજો ફોરવર્ડ કરીએ છીએ, મોટી સંખ્યામાં મીણબત્તીઓ લઈને ઉભા થઇ જઈએ છીએ પરંતુ વાસ્તવમાં આપણી બાજુમાં જ કોઈ સ્ત્રી જોડે અભદ્ર વ્યવહાર થતો હોય ત્યારે આપણે ‘મારે શું? કે કો’કની બબાલમાં આપણે કેમ પડવું?!’ એમ વિચારીને ચાલતી પકડીએ છીએ. અકસ્માતના ફોટા-વિડીયો તરત શેર કરીએ છીએ પણ ઈજા પામેલાને મદદ કરતા કતરાઈએ છીએ. ગમે ત્યાં થૂંકવું, રસ્તા ઉપર વાહનો પાર્ક કરી દેવા, રોંગ સાઈડમાં બિન્ધાસ્ત વાહનો ચલાવવા, નદીમાં ગમે તે પધરાવી દેવું, દે ઠોકમઠોક રસ્તા ઉપર ફટાકડા ફોડવા, ટ્રાફિકની વચ્ચે વરઘોડા કાઢીને નાચવું – આવા ઉદાહરણોથી જ આ કોલમની જગ્યા ભરી શકાય એમ છે. આ બધા જ આપણી સામાજિક સંવેદનશૂન્યતા(સોશિયલ નમ્બનેસ)ના ઉદાહરણો છે. બીજા અર્થમાં કહીએ તો ‘ફેલો સીટીઝન’ વિષે આપણે કંઇ સમજતા જ નથી કે તેને ગણનામાં લેતા નથી. આપણે લીધે કોઈને તકલીફ પડે એવું વિચારવું આપણી સમજમાં જ નથી! સિંગાપુરમાં ગમે ત્યાં ના થુંકાય તેવી વાતો કરતા કરતા આપણા રસ્તા-બિલ્ડિંગોમાં પાનની પિચકારી મારતા આપણે લોકો છીએ. ફોટા પડાવવા કચરો નાખીને એ જ કચરો ઉપાડવાની નફ્ફટાઈ કરવામાં કે ફિલ્મની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રગીત પૂરું થાય ત્યારે ‘ભારત માતા કી જય’ બોલાવીને આપણે દેશભક્તિ કર્યાનો સંતોષ માનનારી પ્રજા છીએ. આવા ગતકડાઓ રોજે રોજના છે પરંતુ વરવી હકીકત એટલી જ છે કે લાગણીઓના પ્રદર્શનમાં એક્કા છતાં’ય એ જ લાગણીઓનો અનુભવ કરવામાં બુઠ્ઠા એવા આપણે લોકો છીએ! ગમે કે ના ગમે આ આપણા સમાજનો દંભી ચહેરો છે. આવા વાતાવરણમાં સ્ત્રીને સન્માનપૂર્વક જોતા શીખવાડવું ખરેખર અઘરું છે. બળાત્કારીઓને ફાંસી આપવાનો કાયદો ઘડીને બેસી જવાથી લોકોમાં સ્ત્રી સન્માનની ભાવનાઓ થોડી પેદા કરી શકાય?! સ્ત્રીઓ સાથે થતા દુર્વ્યવહારોની જવાબદારી સહિયારી છે, સમાજના કોઈ એક વ્યક્તિ, વર્ગ કે સમૂહ ઉપર ઢોળવી શક્ય નથી.  પુરુષ, સ્ત્રી, કાયદો, મીડિયા, સમાજ વગેરે બધાએ સંવેદનશીલ થવું પડશે. ભીતરની માનસિકતા બદલવી પડશે. મીણબત્તીઓ લઈને ઉભા થઇ જવાથી ક્રાંતિ નથી આવવાની, મનમાં દીવો કરવાથી આવશે.

પૂર્ણવિરામ: સામાજિક સંવેદના કેળવવા આપણા સાથી નાગરિકો પ્રત્યે આંખો ખોલીને જોવાની નહીં પણ દ્રષ્ટિ કેળવીને જાગવાની જરૂર છે.

 

Tags: , , , , , , ,

વાતો ભલે શાશ્વત સુખની કરતા હોઈએ પરંતુ આપણી દોટ કામચલાઉ સુખ પાછળ હોય છે, શા માટે?!

IMG_5471

 

ચાલો આજે ઘણા દિવસે આપણા કાલ્પનિક પાત્ર બુધાલાલને યાદ કરીએ.

બુધાલાલ ગામની માધ્યમિક શાળામાં ગુજરાતી ભણાવે. વર્ગમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓને ગુજરાતીનો અણગમો, પરંતુ હાજરીના નિયમને કારણે વર્ગમાં બેસવું તો પડે. જાણે ગુજરાતી વિષય બુધાલાલે શોધ્યો હોય તેમ એ હંમેશા વિદ્યાર્થીઓની ટીખળના નિશાન ઉપર રહેતા અને વિદ્યાર્થીઓ જુદી જુદી રીતે એમની મજાક કરતા, એમને પરેશાન કરતા. બુધાલાલ ચાલાક હતા અને વિદ્યાર્થીઓની સાયકોલોજી બરાબર સમજતા એટલે વિદ્યાર્થીઓની ટીખળ ઉપર આસાનીથી કાબુ મેળવી લેતા. હમણાં વિદ્યાર્થીઓ નવું શીખ્યા’તા, બુધાલાલ વર્ગમાં આવે તે પહેલા કોઈ વિદ્યાર્થી બ્લેકબોર્ડ ઉપર મોટા અક્ષરમાં ‘મદનિયું’ લખીને હાથીનું ચિત્ર દોરી જાય. સારું એવું વજન ધરાવતા બુધાલાલ વર્ગમાં આવે અને બ્લેકબોર્ડ ઉપર નજર નાખે કે તરત આખો વર્ગ એમની ખીલ્લી ઉડાવતો. બુધાલાલ જાણે કશું બન્યું નથી એમ બ્લેકબોર્ડ ઉપર ડસ્ટર ફેરવીને ભણાવવા માંડતા. ધીરે ધીરે આ મજાક તો નિત્યક્રમ જેવી થઇ ગઈ, રોજ વર્ગની શરૂઆતની મિનિટો ઠઠ્ઠા-મશ્કરીમાં વ્યર્થ જતી અને વિદ્યાર્થીઓને ગંભીર બનાવામાં ઘણો સમય બરબાદ થઇ જતો. હવે આનો ઉપાય શોધે જ છૂટકો. બુધાલાલે થોડા દિવસમાં વિદ્યાર્થીઓના નાયકને શોધી કાઢ્યો, એ વર્ગનો સૌથી તોફાન અને ટીખળ કરનાર વિદ્યાર્થી હતો એટલે શિક્ષાથી સુધરે એમાં માલ નહતો.  બુધાલાલે એને ટીચર્સ રૂમમાં બોલાવ્યો અને કહ્યું ‘દીકરા તારો આભાર, વાસ્તવમાં તું રોજ બ્લેકબોર્ડ ઉપર ‘મદનિયું’ દોરીને મને વજન ઉતારવાનું પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે એટલે મેં નક્કી કર્યું છે કે હું તને તારી આ મદદ માટે રોજના પાંચ રૂપિયા આપીશ. તારે રોજ આ રીતે મારુ મનોબળ વધારવાનું અને પાંચ રૂપિયા લઇ જવાના’ વિદ્યાર્થીને તો મઝા આવી ગઈ, ટીખળની ટીખળ અને કમાણીની કમાણી!

થોડા દિવસ પછી બુધાલાલે વિદ્યાર્થીને બોલાવીને કહ્યું ‘મારે મારા ખર્ચમાં કાપ મુકવાની જરૂરિયાત ઉભી થઇ છે એટલે હવેથી હું તને રોજના બે રૂપિયા જ આપી શકીશ’. પેલાને તો બે પણ મફતના જ હતા ને?! તેણે દોરવાનું ચાલુ રાખ્યું.

વળી થોડા દિવસ પછી વિદ્યાર્થીને બોલાવીને બુધાલાલે જણાવ્યું કે એમનો હાથ વધુ તંગ છે એટલે હવે એ તેને કઇં નહીં આપી શકે, તે ઈચ્છે તો પૈસા લીધા વગર દોરવાનું ચાલુ રાખી શકે છે’ વિદ્યાર્થીને થયું કે મફતમાં થોડું આ કામ ચાલુ રખાય?! તેણે દોરવાનું બંધ કરી દીધું અને બુધાલાલના જાડાપણા અંગેની મજાક પણ બંધ થઇ ગઈ !

************

‘મોરલ ઓફ ધ સ્ટોરી’?! બુધાલાલની મનોવૈજ્ઞાનિક રમતમાં ટપ્પો પડ્યો?! ચાલો, સમજાવી દઉં. વિદ્યાર્થી બુધાલાલની મજાક ઉડાવવા અને અન્યને મઝા કરાવવા આવી હરકતો કરતો હતો. બુધાલાલે એના માટે રૂપિયાનું ચુકવણું કરવા માંડ્યું એટલે સમગ્ર બાબત આનંદ-મજાક-મઝા જેવા આંતરિક મોટીવેશનને સ્થાને રૂપિયા જેવા બાહ્ય પ્રોત્સાહન ઉપર આધારિત થઇ ગઈ. વિદ્યાર્થી હવે મજાક માટે નહીં પણ રૂપિયા માટે ચિત્ર બનાવવા માંડ્યો. સ્વાભાવિક છે જેવું વળતર મળતું બંધ થયું કે ચિત્ર બનાવવાનું બંધ થઇ ગયું, મજાકમાંથી રસ ઉડી ગયો કારણ કે હવે પ્રોત્સાહન આંતરિક નહીં પણ બાહ્ય હતું! જયારે બાહ્ય પ્રોત્સાહનનું પ્રમાણ ઘટે છે ત્યારે વ્યક્તિનો રસ, સર્જનાત્મકતા કે ઉત્પાદકતા ઘટે છે. વળતર માટે કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓ કરતા નિજાનંદ માટે કે પેશન ફોલો કરતા કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓમાં સર્જનાત્મકતા, ઉત્પાદકતા અને સંતુષ્ટિ અનેકગણી વધુ હોય છે. એક અભ્યાસમાં સિત્તેર સર્જનાત્મક લેખકોને ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવ્યા અને દરેકને કાવ્ય લખવાનું કહેવામાં આવ્યું. પ્રથમ જૂથને કાવ્ય લખવા માટે બાહ્ય પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું, બીજા જૂથને પોતાની આંતરિક અભિવ્યક્તિ માટે લખવાનું કહ્યું અને ત્રીજા જૂથને કોઈપણ સ્પષ્ટતા વગર માત્ર લખવાનું કહ્યું. બધા કાવ્યોને ભેગા કરીને નિર્ણાયકોની પેનલને આપવામાં આવ્યા. સૌથી નિમ્ન કક્ષાના કાવ્યો પહેલા જૂથ દ્વારા લખાયેલા હતા! સરળ મર્મ એટલો કે બાહ્ય પ્રોત્સાહન મનની રીવોર્ડ સિસ્ટમને એવી ખોરવી નાખે છે અથવા અભડાવી મૂકે છે કે વ્યક્તિની આંતરિક અભિવ્યક્તિ નક્કામી થઇ જાય છે!

જીવનમાં સુખનો ખેલ પણ આ જ સાયકોલોજી અનુસરે છે. સુખના કારણો જ્યાં આંતરિક છે ત્યાં સુખ ચિરંજીવ છે, પરંતુ જ્યાં સુખ બાહ્ય કારણો પર નિર્ભર છે ત્યાં સુખની શોધ અવિરત ચાલુ જ રાખવી પડે છે. સહેજ વળતર ઓછું થયું નથી કે સુખ ઘટ્યું નથી! સુખ અનુભવવા સતત કોઈ મળતર, વળતર, ઉપલબ્ધી જેવું કઈંકને કઈંક મળતું રહેવું જોઈએ! શાશ્વત સુખ અને કામચલાઉ સુખ વચ્ચેનો આ ભેદ છે. આ વિષયમાં મોટામાં મોટો વિરોધાભાસ એ છે કે મોટાભાગની વ્યક્તિઓ સુખ માટે આંતરિક કારણો અને તેમાંથી નિપજતા શાશ્વત સુખનું મહત્વ સમજતા હોવા છતાં તેમની દોટ તો બાહ્ય કારણો અને તેમાંથી ઉપજતા કામચલાઉ સુખ પાછળ જ હોય છે. ફિલસુફી ગમે તે ઝાડીએ, પરંતુ મોટા ભાગે આપણે સુખને અંદર ઓછું અને બહાર વધુ શોધતા હોઈએ છીએ! વાતો ભલે શાશ્વત સુખની કરતા હોઈએ પરંતુ આપણી દોટ કામચલાઉ સુખ પાછળ હોય છે, શા માટે?!

આપણે ‘ક્વીક ફિક્સ’ના જમાનામાં જીવીએ છીએ. બધું જ જોઈએ છે અને તાત્કાલિક જોઈએ છે! સુખની રાહ જોવાનો સમય નથી અને ધીરજ પણ નથી,સરવાળે બાહ્ય કારણોમાં જ રત રહેવું પડે અને ગમે ત્યાંથી મઝા-મસ્તી ઉભી કરવી પડે, છો ને પછી એ હંગામી હોય! આમ પણ શાશ્વત સુખ માટે જરૂરી એવી અંદરની અનુભૂતિ તો કેળવવી પડે, એ તો જાત સાથે કરવી પડતી પ્રક્રિયા છે, એને ‘ક્વીક ફિક્સ’ થોડી કરી શકાય?! આ ઉપરાંત બાહ્ય કારણોથી અનુભવાતું સુખ, હંગામી હોવા છતાં, તમારો અહમ સંતોષે છે. તમે પૈસા, વર્ચસ્વ કે વગથી સુખને ખરીદી શકો છો એ વિચાર માત્ર તમને સામર્થ્યવાન હોવાની અનુભૂતિ કરાવે છે. બધું આપણા કાબુમાં છે એવો ભ્રમ પેદા કરે છે. સ્વાભાવિક છે, બહારના ઝગમગાટમાં જ અટવાયેલા હોય એને અંદર દીવો કરવાનું ક્યાંથી સૂઝે અને શું કામ સૂઝે?! આપણી આજુબાજુના પણ આ જ દોટમાં છે, બધા લૂંટી રહ્યા છે ત્યાં આપણે અંદર ફંફોસવામાં સમય બગાડીએ તો રહી ના જઈએ?! બધા એકબીજાને જોઈને, વગર કારણની સ્પર્ધામાં જોતરાયે જાય છે ત્યાં કોણ કોને રોકે?! એમાં પાછા ધંધાદારીઓ કૂદીને સુખના સપના વેચી જાય એ જુદા! કામચલાઉ સુખ કાયમી નથી બની શકતું કારણ કે કામચલાઉ સુખના ચોક્કસ કારણો હોય છે અને સમય જતા એ કારણો નબળા પડ્યા વગર રહેતા નથી. સરવાળે, નવા કારણોની શોધ ચલાવવી પડે અને તે પણ અવિરત!! જયારે શાશ્વત સુખ મનની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ ઉપર આધારિત હોય છે, તેને કારણો સાથે કોઈ અટેચમેન્ટ નથી હોતું. તે બાહ્ય પ્રોત્સાહન ઉપર નહીં પરંતુ આંતરિક અનુભૂતિ સાથે સંકળાયેલું રહે છે.

પૂર્ણવિરામ:

સુખનું સરનામું બે કાન વચ્ચે હોય છે!

 

Tags: , , , , , , , , , , , , , ,

નવું વર્ષ અને નવેસરથી એના એ જ સંકલ્પો, જીવન બદલવા બદલવા આ સંકલ્પો ઓછા અને અનુભવો વધુ કામ આવે છે.

બેસતું વર્ષ, ફરી નવા સંકલ્પો કરવાનો દિવસ. સંકલ્પો વર્ષમાં ત્રણ વાર દેખા દે છે બેસતા વર્ષે, બદલાતી સાલના પહેલા દિવસે અને વર્ષગાંઠે! વિચારોના ઉભરામાં જે ફીણ થઈને ચઢે તે બધાનો સંકલ્પ કરવાનો અને ઉભરો બેસે, ફીણ અદ્રશ્ય થાય, એટલે પાછા જ્યાં હતા ત્યાં ધુબાકા મારવા માંડવાના! બદલાવ લાવવાની અપેક્ષાએ પોતાની જાતને કરેલા વાયદાઓ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં પુરા થવાના બદલે એક પછી એક વર્ષે માત્ર રીપીટ થતા રહે છે

મઝાની વાત છે કે કામ લાગે કે ના લાગે, બદલાવ લાવે કે ના લાવે સંકલ્પો કરવાની લાલચ હંમેશા લાગેલી રહે છે. સમગ્ર વિશ્વના લોકો દ્વારા કરાતા સંકલ્પોમાં એક ગજબનું સામ્ય જોવા મળે છે. લગભગ પચાસ ટકા સંકલ્પો પોતાની જાતને વધુ સારી બનાવવાના એટલે કે સેલ્ફઈમ્પ્રુવમેન્ટને લગતા હોય છે. બીજા ખુબ સામાન્ય સંકલ્પોમાં વજન ઘટાડવાના, દેખાવ વધુ આકર્ષક બનાવવાના, વ્યસનો છોડવાના, પોતાની જીવનશૈલી તંદુરસ્ત બનાવવા અંગેના, ભણતરને લગતા, કમાણી વધારવાના અને પૈસાનું યોગ્ય આયોજન કરવાના, સંબંધોને વધુ મજબુતતંદુરસ્ત બનાવવાના કે તેમાં રહેલા મનદુઃખને દુર કરવાના, પત્નીબાળકોકુટુંબીજનો સાથે વધુ સમય વિતાવવાના, પ્રવાસ ખેડવાના, વેકેશન લેવાના વગેરે સંકલ્પોનો સમાવેશ કરી શકાય. અત્યંત ઉત્સાહપૂર્વક અને જુસ્સાથી કરેલા આવા સંકલ્પો પૈકી ત્રીસ ટકામાં કિસ્સામાં તો પહેલા પખવાડીયામાં બધું હવા થઇ જાય છે. એક મહિનામાં બીજા દસ ટકા અને મહીનામાં તો લગભગ સાઈઠ ટકા ઉપર સંકલ્પો ખરી પડે છે.મોટેરાઓની સરખામણીએ યુવાનો પોતાના સંકલ્પોને વધુ સમય વળગી રહે છે. જાળવવા અઘરા પડે એવા સંકલ્પોમાં મુખ્યત્વે વજન ઘટાડવાના, તંદુરસ્તી વધારવાના, જીવનશૈલી સુધારવાના, ધુમ્રપાનદારૂ જેવા વ્યસન છોડવાના, કંઇક નવું શીખવાના, ખર્ચા ઘટાડવાના, કુટુંબ માટે વધુ સમય ફાળવવાના, તણાવ ઓછો કરી હળવાશ અનુભવવાના, પ્રવાસ કરવાના વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય.

સંકલ્પો તૂટી જવા કે પુરા ના થવા પાછળ વ્યક્તિનું મનોબળ આડું આવે છે એટલું વિચારીને અટકી જવાય તેમ નથી કારણ કે બાબતમાં મનોબળ સિવાયના પરિબળો પણ કામ કરતા હોય છે. મોટાભાગની વ્યક્તિઓ સંકલ્પોની બાબતમાંનવી ગીલ્લી નવો દાવ, નવું વર્ષ અને નવેસરથી એના સંકલ્પોની થીયરી અપનાવતા હોય છે જેમાં વીતેલા વર્ષને ગોટોવાળીને માળીયે ચઢાવી દેવાનું અને આવતીકાલથી નવી શરૂઆત કરવા કટિબદ્ધ થવાનું! મારી દ્રષ્ટીએ સંકલ્પો સમયની સાથે વિસરાઈ જવા પાછળ કે તૂટી જવા પાછળ વીતેલા વર્ષનું રીતે પીલ્લું વાળવાની વૃત્તિ ઘણો મહત્વનો ભાગ ભજવતી હોય છે. મોટાભાગની વ્યક્તિઓ નવા વર્ષના સંકલ્પોમાં જિંદગી સાથે નવો હિસાબ માંડતી હોય છે પરંતુ ભૂલી જતી હોય છે કે જુના હિસાબોની ચુકવણી કર્યા વગર કે પછી તેને નવા વર્ષમાં ખેંચ્યા વગર બેલેન્સ શીટ અધુરી છે. વીતેલા વર્ષ ઉપર ઝીણવટભરી નજર દોડાવ્યા વગર આવનાર વર્ષનો ઉધ્ધાર કરવાની વાત ઉપરછલ્લી અને થોડાક દિવસો મનને મઝા કરાવનારી હશે. જો તમે ઈચ્છતા હોવ કે નવા વર્ષના સંકલ્પો ઝાકળ જેવા ના નીવડે અને તમારા જીવનમાં તમારી ધારણા મુજબનો બદલાવ લાવે તો સૌથી પહેલા વીતેલા વર્ષ ઉપર ઝીણવટભરી નજર અચૂક દોડાવજો. નવા વર્ષના રૂપકડા સંકલ્પો કરતા વીતેલા વર્ષમાં તમને મળેલી નિષ્ફળતાઓ, તમારા સારાનરસા અનુભવો, તમારી સાથે થયેલા દુર્વ્યવહારો કે તમને પડેલી તકલીફોમાંથી તમે જે શીખ્યા તે તમારા જીવનમાં બદલાવ લાવવામાં વધુ કામ આવે છે.

સંકલ્પોનું વાસ્તવિક ચિત્રણ કરવા પાછળનો ઉદ્દેશ તમને સંકલ્પો કરતા રોકવાનો નથી પરંતુ ચીલાચાલુ ડીફોલ્ટ સંકલ્પોથી વાકેફ કરવાનો છે, જેથી તમે મોટાભાગના કરે છે તેમ માત્ર યંત્રવત ન્યુ યર રીઝોલ્યુશનમાં ના જોતરાવ. જીવનમાં બદલાવ કે સુધાર લાવવા માટેની શરૂવાત કરવા આમ તો કોઈ ચોક્કસ દિવસની જરૂર નથી હોતી પરંતુ જેમ કોમ્યુટરમાં રીસ્ટોર પોઈન્ટ હોય છે તેમ આવા દિવસો જીવનમાં રીસ્ટોર પોઈન્ટની ગરજ સારે છે. આપણે ભલે માનીએ કે અમુક દિવસે કરેલા સંકલ્પો સાર્થક થવાની શક્યતા વધારે રહેતી હોય છે પરંતુ હકીકત છે કે સંકલ્પો સાર્થક થવા પાછળ કોઈ ચોક્કસ દિવસ કરતા માનસિક તૈયારી અને તેના પરત્વેની પ્રાથમિકતા વધુ અગત્યની છે. જો જીવનમાં બદલાવ લાવવા માટે આપણે પાક્કો નિર્ધાર કરવા માંગતા હોઈએ તો જ્યાં જે કંઈ સુધારવાનું છે ત્યાં તે સુધારવાની બિનશરતી માનસિક તૈયારી રાખવી પડશે. બિનશરતી એટલા માટે કે હાલ પુરતો તો સુધાર લાવવાનો તમારો નિર્ણય એકતરફી છે, તેમાં આગળ વધતા સમય, સંજોગો કે વ્યક્તિઓની અનુકુળતા ભળે તો આપણા માટે સરળતા વધશે નહીંતર આવનારું વર્ષ બહેતર બનાવવા માટે એકલે પંડે મચી પડવાનું ! બદલાવ બધા ઈચ્છે છે અને પણ ચમત્કારરૂપે, જે ફિલ્મોવાર્તાઓમાં થાય છે. વાસ્તવિક જીવનમાં બદલાવ લાવવા માટે સતત અને રોજબરોજ પ્રયત્નશીલ રહેવું પડે. જીવન બદલાય છે, જીવન પરત્વેની દ્રષ્ટિ પણ બદલાય છે. ક્યાંક સમયની સાથે પરિસ્થિતિઓ જીવન બદલે છે તો ક્યાંક તમારી અંગત સમજ જીવન બદલે છે. બે વચ્ચે ફરક એટલો છે કે પરિસ્થિતિઓથી બદલાતા જીવનની દિશા તમારા હાથમાં નથી હોતી અને તમારી ઈચ્છા મુજબની પણ નથી હોતી, જયારે સમજ કેળવીને બદલાતું જીવન તમારી ઇચ્છાઓ મુજબનું હોય છે. સમજ બદલવા સંકલ્પો ઓછા અને અનુભવો વધુ કામ આવે છે.

મને યાદ છે, અમારા કુટુંબના એક વડીલે ભાત નહીં ખાવાની બાધા લીધેલી અને તેમાં વર્ષો સુધી સફળ પણ રહ્યા હતા, પરંતુ પાછળથી ખબર પડેલી કે તેમની સફળતા સંકલ્પની દ્રઢતાને કારણે નહીં, પણ તેમને ભાત ભાવતો નહીં હોવાને કારણે હતી! આવા અનુકુળ સંકલ્પો કરીને પોતાનું મનોબળ કેટલું મક્કમ છે વિચારીને પોરસાતા, પોતાના મનને મનાવતા કે પોતાનામાં ખોટો આત્મવિશ્વાસ ભરતા લોકો ઓછા નથી. આવા લોકોની મસ્તી કઈંક એવી હોય છે કે જવાનું ક્યાંય નહીં અને તેમ છતાં મનોમન મુસાફરીનો આનંદ લેવાનો !!

પૂર્ણવિરામ

વીતેલી પળોની સમજણ અને આવનારી ક્ષણોના સપનાઓની વચ્ચે વર્તમાન સદા ઝળહળતું રહે તેવી નવવર્ષની શુભેચ્છાઓ….

 

Tags: , , ,

ટીનએજર્સની ક્ષમતાને એકવાર પણ પ્રોત્સાહિત નહીં કરો તો ચાલશે પરંતુ એમની નબળાઈની ટીકા કરતા પહેલા સો વાર વિચારવું પડે!

ટોરંટોથી ન્યુયોર્ક જતા, યુએસની ઇમિગ્રેશન લોન્જમાં મુકેલા કિઓસ્કને સમજવા એક યુવક મથામણ કરી રહ્યો હતો. દેખીતી રીતે ભારતીય જણાતા તે યુવકની કદાચ પ્રકારના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથે પહેલી મુલાકાત હશે અને એને સમજવાની ગડમથલમાં તે વાર લગાડી રહ્યો હતો. ત્યારે દૂર ઉભેલું એક ગુજરાતી યુગલ કોણ જાણે કેમ, પણ અધીરાઈથી છલોછલ હતું, તેમની અંદરઅંદરની વાતચીતમાં, યુવક દ્વારા થઇ રહેલા વિલંબની અકળામણનો બળાપો મારા કાને પડ્યોકેવા કેવા દેશીઓ અહીં ઘુસી ગયા છે?!’

ત્યાં લોકોને મદદ કરવા આસપાસ આંટા મારતો રહેતો એક મદદનીશ તેની પાસે આવી પહોંચ્યો અને કહ્યુંકદાચ તું દેશમાં અને પ્રકારની સિસ્ટમમાં નવો લાગુ છું. ચિંતા ના કર ધીરે ધીરે ફાવી જશે. લાવ તને મદદ કરું’ (‘ઈટ લુક્સ યુ આર ન્યુ ટુ કન્ટ્રી એન્ડ ધીસ ટાઈપ ઓફ સિસ્ટમ. ડોન્ટ વરી, ગ્રેજ્યુઅલી યુ વીલ યુઝ ટુ. લેટ મી હેલ્પ યુ’). પછી એણે પોતાની જાતે કંઈપણ કરવાને બદલે સૂચનાઓ આપીને યુવક પાસે બધું કરાવ્યું. યુવકે એને થેન્ક યુ કહ્યું ત્યારે યુવકની આંખમાં એમ્પાવર્મેન્ટની એક ચમક હતી.

એમ્પાવર્મેન્ટ’ – એક્ઝેટલી વાત હું કરતો હતો ટોરંટોમાં શબ્દપ્રાર્થનાના ચેતનાબેન સાથે, મોટાભાગના માતાપિતા બાળકોને સાચા અર્થમાં એમ્પાવર્ડ કરવાને બદલે જજ કરતા રહેતા હોય છે, ટીકા કરતા રહેતા હોય છે અથવા પોતે નિર્ણયો લઈને એમનું દરેક કામ કરી આપતા હોય છે. સરવાળે, સંતાન સ્વતંત્રતાની ઉંમરમાં પણ આત્મનિર્ભર બનવાને બદલે પરાધીન કે પરવશ રહેવાનું! પેલા યુગલે યુવકની નબળાઈ જજ કરીને પોતાનો અભિપ્રાય આપી દીધો, જયારે મદદનીશે યુવકની નબળાઈની સાથે સાથે શીખવાની ધગશને પારખીને માર્ગદર્શન દ્વારા પ્રોત્સાહિત કરી દીધો. વિચારી જુઓ, જો યુવકને પેલા યુગલની ટિપ્પણી સંભળાઈ હોત તો તેના આત્મવિશ્વાસને કેવો અને કેટલો ધક્કો લાગ્યો હોત?!  મેં ગયા સપ્તાહે કોલમમાં વાત કરી હતી તે, પોતાની અંદર બેઠેલા ટીકાકારે(ઇન્ટર્નલ ક્રિટીક) એને છોડ્યો હોત ?!

તો મારી સાક્ષીમાં બનેલી નાનકડી ઘટના ટાંકીને એક ઉદાહરણ આપ્યું, બાકી મારે તો વાત મોટી અને લાંબી કરવી છે. માતાપિતા, શિક્ષકો કે અન્ય મહત્વની વ્યક્તિઓ જયારે કિશોરો કે યુવકોની નબળાઈઓને તેમની ક્ષમતાઓથી રચનાત્મક રૂપ આપવામાં નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે તે લોકો પોતાની જાત પરત્વે સંદેહ (સેલ્ફડાઉટ) રાખતા થાય છે. વાસ્તવમાં તો જયારે બાળકોને તેમની નબળાઈઓ માટે ટીકા કરવામાં આવે છે ત્યારે તેમની અંદરનો ટીકાકારઇન્ટરનલ ક્રિટીક મજબૂત બનતો જાય છે. પરિણામ આવે છે કે સંતાન, ખાસ કરીને કિશોરવયનું સંતાન, લાગણીઓના પ્રશ્નોથી પીડાવા માંડે છે. પ્રશ્નો સાથે સંકળાયેલી લાગણીઓ નકારાત્મકતાથી છલોછલ હોય છે. નકારાત્મક લાગણીઓ ક્યાંક તો તે પોતાની અંદર ધરબી રાખે છે અને ક્યાંક તો બહાર વર્તનમાં ઠાલવે છે! નકારાત્મક લાગણીઓ અંદર તરફ વળે ત્યારે વ્યક્તિત્વ, વર્તન કે વ્યવહારમાં આત્મવિશ્વાસની ઉણપ, જાત પરત્વે સંદેહ અને તેને કારણે વણજોઈતી ચોકસાઈ, અપરાધભાવગીલ્ટ, ઉચાટ, હતાશા વગેરે જોવા મળે છે. જયારે લાગણીઓ બહાર ઠલવાય ત્યારે વ્યક્તિત્વ, વર્તન કે વ્યવહારમાં ગુસ્સો, આક્રોશ, ભાગેડુવૃત્તિ, લાસરિયાપણું વગેરે સામાન્ય હોય છે. નકારાત્મક લાગણીઓ અંદર તરફ વળે કે બહાર તરફ, વ્યક્તિત્વ ઉપર અવળી અસરો જરૂર પેદા કરે છે અને તે અસરો વર્તનવ્યવહારમાં અચૂક દેખા દે છે. સરવાળે પરિણામ આવે છે કે સંતાન હંમેશા તેની ક્ષમતા કે આવડતના પ્રમાણમાં ઘણું ઓછું પ્રાપ્ત કરતુ હોય છે.

સંતાનોની કિશોરાવસ્થા જીવનની સૌથી સંવેદનશીલ અવસ્થા છે. અવસ્થા દરમ્યાન તેમની સાચી કે ખોટી દરેક ટીકાઓ પરત્વે તે અતિસંવેદનશીલ હોય છે. એક સમયે તમે એમની ક્ષમતાને પ્રોત્સાહિત નહીં કરો તો ચાલશે પરંતુ એમની નબળાઈઓની ટીકા કરતા ફરશો તો તેની દૂરગામી અસરો માટે તૈયારી રાખવી પડશે. દરેક વ્યક્તિમાં કોકને કો નબળાઈઓ તો હોવાની પરંતુ એની વારંવાર ટીકાઓ જે તે વ્યક્તિમાં પોતાની લાયકાત અંગે સંદેહ ઉભો કરે છે. મારી વાતનો મતલબ નથી કે ટીનએજર્સનું તેમની નબળાઈઓ તરફ ધ્યાન ના દોરવું કે જરૂરી એવી ટીકા પણ ના કરવી. ખરેખર તો કહેવું છે કે દરેક માતાપિતાએ પોતાના વ્યવહાર થકી ટીનએજ સંતાનોમાં એવી સમજણ ઉભી કરવી જોઈએ કે તેમની લાયકાત કે તેમનું મૂલ્ય (સેલ્ફવર્થ) કોઈપણ બાબતમાં તેમના દેખાવ એટલે કે પરફોર્મન્સ ઉપર આધારિત નથી. કમનસીબે આપણે ત્યાં આનાથી બિલકુલ ઊંધું છે, જો સંતાન અભ્યાસમાં (કે બીજી કોઈપણ બાબતમાં) સારો દેખાવ નથી કરી શકતું તો તે નકામું કે વર્થલેસ છે એવી રીતે તેની સાથે વ્યવહાર થાય છે! પરિણામ આવે છે કે તે પોતાની લાયકાત કે સ્વમૂલ્ય (સેલ્ફવર્થ)ને ઓછી આંકતુ થાય છે અને સરવાળે, પોતાની જાતને તે સ્વીકારી શકતું નથી, તેનું સ્વાભિમાન તળિયે બેસી જાય છે. વાસ્તવમાં દરેક માતાપિતાએ સંતાનને પોતે સ્ટ્રેન્થ અને વીકનેસ એમ બંને પાસા ધરાવતી વ્યક્તિ છે એવું સ્વીકારતા શીખવવું જોઈએ. જો તે પોતાની જાતને સાચા અર્થમાં સ્વીકારી શકશે તો તેની આડપેદાશ રૂપે પોતાની જાતને બદલતા અને વધુ મૂલ્યવાન બનાવતા પણ શીખશે. પોતાની નબળાઈઓ પ્રત્યે જાગૃત થઈને તેને સાનુકૂળ સંયોગમાં બદલતા પણ શીખશે.

પૂર્ણવિરામ:

તમારું અસ્તિત્વ જ મૂલ્યવાન છે, આવડત અને નબળાઈ ઉપર તેનું મૂલ્ય આંકવું એ મૂર્ખાઓનું કામ છે!

Tari ane mari vaat

 

Tags: , , , , , , , , ,

આપણા દરેકની અંદર એક ટીકાકાર બેઠેલો છે જે આપણી નિષ્ફળતાઓ અને નબળાઈઓ ઉપર હાઈલાઈટર ઘસતો રહે છે!

એને જુડો શીખવું હતું, પોતાનો ડાબો હાથ એક અકસ્માતમાં ગુમાવ્યા પછી પણ એના મગજમાં જીદ હતી કે એને જુડો શીખવું છે! વાત જાપાનના એક દસ વર્ષના છોકરાની છે. એની મમતના જવાબમાં એનો ભેટો એક વૃદ્ધ જુડો માસ્ટર સાથે થઇ ગયો. અભ્યાસ શરુ થયો અને છોકરો એની કુશળતા બતાવવા માંડ્યો. પરંતુ, એક વાત એને અકળાવી રહી હતી કે માસ વીતી ગયા હોવા છતાં માસ્ટરે એને માત્ર એક દાવ શીખવાડ્યો હતો.

માસ્ટરઅંતે એની ધીરજ ખૂટીતમને નથી લાગતું કે મારે બીજા દાવ પણ શીખવા જોઈએ?!’

તને માત્ર એક દાવ આવડે છે વાત સાચી, પણ જો તું એમાં નિપુણતા મેળવી લઈશ તો તારે બીજા કોઈ દાવ જાણવાની જરૂર નહિ રહેમાસ્ટરે ચહેરા ઉપર મંદ હાસ્ય વેરતા કહ્યું. માસ્ટરની યોજના છોકરાના મગજમાં ઉતરી નહિ પરંતુ તેમની કેળવણીમાં અડગ વિશ્વાસ હતો અને એણે પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો.

થોડા મહિનાઓ પછી માસ્ટર એને પહેલી ટુર્નામેન્ટ રમવા લઇ ગયા. છોકરો એની પહેલી બે મેચ આસાનીથી જીતી ગયો. એને પોતાને પણ આસાન જીતથી આશ્ચર્ય થયું. ત્રીજી મેચ થોડી મુશ્કેલ હતી પરંતુ સરવાળે એના પ્રતિસ્પર્ધીએ ધીરજ ગુમાવી અને એણે પોતે શીખેલા એક પ્રકારના દાવથી તેને હરાવી દીધો! હવે ફાઇનલમાં પહોંચી ગયો હતો, વખતે એનો હરીફ વધુ મજબૂત અને ચાલાક હતો. છોકરો એક દાવ જાણતો હતો અને હરીફ એને તે અજમાવવાનો મોકો આપતો નહતો. એક પ્રકારના દાવના મહાવરાને કારણે છોકરાની ધીરજ ખૂટે એવી નહતી, ત્યાં એના હરીફે ધીરજ ગુમાવી, શરત ચૂક થઇ કે તરત એણે પોતાનો દાવ અજમાવ્યો જેને ખાળવામાં (ડિફેન્ડ કરવામાં) નિષ્ફળ ગયો અને છોકરો ટુર્નામેન્ટ જીતી ગયો!!

માસ્ટર, હું માત્ર એક દાવથી આખી ટુર્નામેન્ટ કેવી રીતે જીતી ગયો?!’ હજી પોતાની જીતનું આશ્ચર્ય છોકરાને ઘેરીને બેઠું હતું.

તેના બે કારણ છેમાસ્ટરે મલકાતાં કહ્યુંપહેલું, તે જેમાં સતત મહાવરાથી નિપુણતા મેળવી છે તે જુડોના કઠિનમાં કઠિન દાવો પૈકી એક છે અને બીજું, વધુ મહત્વનું, તારા દાવનું મારણ કરવા (ડિફેન્ડ કરવા) તારા હરીફે તારો ડાબો હાથ પકડવો પડે, જે તે અકસ્માતમાં ક્યારનો ગુમાવી દીધો છે!’

છોકરાની સૌથી મોટી નબળાઈ એની રમતમાં સૌથી મોટી તાકાત બની ગઈ અને તે નબળાઈએ એને ચેમ્પિયન બનાવી દીધો!

************

નાનકડી બોધકથામાં સંતાનના ઉછેર સાથે સંકળાયેલું એક મોટુંમસ સત્ય છુપાયેલું છે. મોટા ભાગના માતાપિતાઓ સંતાનમાં નાની નાની ખામીઓ શોધતા રહેતા હોય છે અને તેમની અણઆવડત ઉપર ટિપ્પણીઓ કરતા રહેતા હોય છે. માબાપો સતત સંતાનને મઠારવામાં અને માટે જરૂરી સલાહસૂચનોનો ધોધ વરસાવતા રહેવામાં વ્યસ્ત હોય છે. જયારે બીજા છેડે એવા પણ માતાપિતાઓ છે કે જે તેમના સંતાનોની નાની નાની સિદ્ધિઓને મોટી બનાવીને રજુ કરતા રહેતા હોય છે, બિનજરૂરી વખાણ કરતા ફરતા હોય છે અને તેમની દરેક નાની ઉપલબ્ધિઓને માટે તેમને બિરદાવતા રહેતા હોય છે! બંને અભિગમ સંતાનનો યોગ્ય ઉછેર કરવામાં નિષ્ફળતા અપાવનારા છે. તમારા સંતાનની આવડત અને નબળાઈ, બંનેને તેના સાચા સ્વરૂપમાં ઓળખતા તમને આવડવું જોઈએ અને ના આવડે તો શીખવું જોઈએ. જયારે બંને વાતોથી તમે બરાબર વાકેફ હોવ ત્યારે તેની નબળાઈને તમે તેની તાકાતમાં બદલી શકો છો. પરંતુ, આપણી કમનસીબી છે કે અન્ય બાળકો અને તેમની ઉપલબ્ધિઓ સાથે સરખામણીના આધારે આપણે સંતાનની આવડત અને નબળાઈઓને મૂલવતાં હોઈએ છીએ. દરેક બાળક જુદી જુદી બાબતોમાં નિપુણ હોઈ શકે અને તેમની સ્ટ્રેન્થવીકનેસ અલગ અલગ હોઈ શકે તેવી વાત સૈદ્ધાંતિક રીતે જેટલી સહજતાથી માબાપ સ્વીકારે છે તેટલી સહજતાથી વ્યવહારમાં અપનાવતા નથી! વાસ્તવમાં તો બાબતોને માપદંડ ગણીને તે પોતાના સંતાન સાથે વ્યવહાર કરતા હોય છે. તબક્કે ઘણા દલીલ કરતા હોય છે કે સરખામણી ના કરીએ તો બાળક પ્રોત્સાહિત કેવી રીતે થાય?! તેનામાં સફળ થવાની ચાનક કે તંદુરસ્ત સ્પર્ધાત્મકતા કેવી રીતે જગાવવી?! સફળતાની ભૂખ જગાવવા તેને પ્રેરણા આપવાની, ઉદાહરણ ઉભું કરવાની કે નબળાઈઓને તાકાતમાં ફેરવવાની જરૂર હોય છે. પ્રકારનું વાતાવરણ એને મળશે તો જ્યાં જરૂર હશે ત્યાં અન્ય સાથે સરખામણી તે પોતાની જાતે કરી લેશે અને સ્પર્ધામકતા આપમેળે પેદા થશે. આવા બાળકો સેલ્ફમોટીવેટેડ હોય છે, આપમેળે પ્રોત્સાહિત થતા હોય છે. તેમને બહારથી ધક્કો મારવાની જરૂર નથી રહેતી, તે પોતાના અંદરની માનસિક તાકાતથી આગળ વધતા હોય છે. તમારે માત્ર વાતાવરણ પૂરું પાડવાનું છે અને તેની નબળાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાનું છે. દરેક માબાપ માર્ગદર્શન આપી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોય તે જરૂરી નથી, સંજોગોમાં ક્યાંથી અને કોની પાસેથી માર્ગદર્શન મેળવવું તે નક્કી કરવું મહત્વનું બની જાય છે.

આપણા દરેકની અંદર એક ટીકાકાર (ઇન્ટર્નલ ક્રિટીક) બેઠેલો છે જે આપણી નિષ્ફળતાઓ અને નબળાઈઓ ઉપર હાઈલાઈટર ઘસતો રહે છે! ટીકાકારને આપણી સફળતા કે ઉપલબ્ધિઓ સાથે બહુ લેવાદેવા નથી કારણ કે તેનું કામ માત્ર નિષ્ફળતાઓ અને નબળાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની જાતનું નકારાત્મક મૂલ્યાંકન કરતા રહેવાનું છે. ટીકાકારને પેદા કરવાનું અને મજબૂત કરવાનું કામ જાણતાઅજાણતા માતાપિતાઓ, શિક્ષકો, કુટુંબીઓ કે સમાજ કરતો હોય છે. જયારે લોકો બાળકોના ઉછેર દરમ્યાન તેમની ક્ષમતાઓ બહાર લાવવાને બદલે નબળાઈઓને ટાર્ગેટ કરીને સતત ટીકાટિપ્પણીઓ કે સલાહસૂચનો આપતા રહેતા હોય છે ત્યારે બાળકની અંદરનો ઇન્ટર્નલ ક્રિટીક મજબૂત થતો જતો હોય છે. ટીકાકારને કારણે કિશોરો અન્યનાજજમેન્ટલ એટિટ્યૂડથી ભડકી જતા હોય છે. કારણ કે, જયારે કોઈપણ વ્યક્તિ તેમને કોઈ બાબતે જજ કરે છે ત્યારે તેમની અંદરનો ટીકાકાર વધુ મજબૂત થાય છે અને સરવાળેસેલ્ફડાઉટઉભો કરે છે. સરવાળે, બધું ક્યાંક તો એમને તેમની ક્ષમતા મુજબ આગળ વધતા રોકે છે અને ક્યાંક સફળતાનો સાચો સ્વાદ માણતા!

સો વાતની એક વાત, બાળકોને તેની નબળાઈઓ માટે ઠપકારતા રહેવાને બદલે તેમની ક્ષમતાઓ ઉપર ધ્યાન રાખીને તેમની નબળાઈઓનો રચનાત્મક ઉપયોગ કરતા શીખવું પડશે. શક્ય છે અભિગમ તેમની માનસિક નબળાઈઓ દૂર કરી શકે અને શારીરિક નબળાઈઓની મર્યાદાથી પાર લઇ જઈ શકે!

પૂર્ણવિરામ:

તમારી નબળાઈઓને સાચી માત્રામાં જાણવી, સ્વીકારવી અને તેનો તમારી તરફેણમાં ઉપયોગ કરવો એ એક કળા છે, તેમાં નિપુણતા મેળવવા સૌથી પહેલા તમારી અંદરના ટીકાકારને અવગણતા શીખવું પડે છે.

 

IMG_4950.jpg

TMV1

 

Tags: , , , , , , , ,

વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ રિપોર્ટમાં 156 દેશોમાં આપણું 133મું સ્થાન એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણા માટે શરમજનક બાબત છે!

 

‘વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ ડે’ નિમિત્તે રજુ થયેલા વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ રિપોર્ટમાં આપણને 156 દેશોમાં 133મું સ્થાન મળ્યું ! ગયા વર્ષ કરતા લગભગ વધુ અગિયાર સ્થાન પાછળ!! અને આપણા પાડોશી દેશો ચીન, પાકિસ્તાન, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને શ્રીલંકાથી ઘણા પાછળ!! મારી દ્રષ્ટિએ એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણા માટે આ શરમજનક બાબત છે. મને આ જ બાબતના સંદર્ભમાં ગયા વર્ષે લખેલો લેખ શેર કરવાનું મન થયું, લો વાંચો ત્યારે 🙂

       થોડા સમય પહેલા, ‘વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ ડે’ની આસપાસના દિવસોમાં બે નોટ્સને લગતા મેસેજ વોટ્સએપ પર વાઇરલ થયા હતા, પહેલી નોટ્સ હતી આઇન્સ્ટાઇનની અને બીજી, મનોહર પારીકરની! મેસેજ મુજબ, 1922માં આઈન્સ્ટાઈન જયારે જાપાન ગયા હતા ત્યારે હોટેલના બેલ-બોયને ટીપમાં ‘થિયરી ઓફ હેપ્પીનેસ’ની એક ચબરખી આપી હતી. તાજેતરમાં આ ચબરખી પંદર લાખ ડોલર, આશરે દસ કરોડ રૂપિયામાં વેચાઈ! આટલી અધધ કિંમત આઈન્સ્ટાઈનના નામની છે, ચબરખીમાં લખેલા પ્રસન્નતાના મંત્રની છે કે બંનેની સહિયારી છે તે તમારે નક્કી કરવાનું. ચાલો સાથે સાથે એમણે લખેલો મંત્ર શું હતો તે પણ કહી દઉં – સતત સફળતા ઝંખતી, અજંપા ભરેલી ભાગદોડવાળી જિંદગી કરતા શાંત-સંતોષપૂર્વક વિતાવેલી જિંદગી વધુ હેપ્પીનેસ આપે છે. પ્રખર બુદ્ધિશાળી અને પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિની સાવ સાદી સલાહ – શાંત મન અને શાંતિભર્યું જીવન સુખની ગુરુચાવી છે!

      બીજી બાજુ, ગંભીર બીમારીના બિછાનેથી પારિકર સાહેબે લખેલી નોટમાં આ જ વાત જરા જુદી રીતે વ્યક્ત થઇ હતી. તેમણે આખી જિંદગી કામ કર્યા કર્યું અને આનંદ માટે સમય ના કાઢ્યો એવો બળાપો તેમના સંદેશમાં હતો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, તેમની નોટમાં સતત રાજકીય સફળતા ઝંખતી ભાગદોડવાળી જિંદગી જીવ્યાનો અફસોસ દેખાતો હતો!

      એ જ સમયમાં એક બીજો વિડીયો વાઇરલ હતો જેમાં આંકડાકીય પૃથ્થકરણ દ્વારા એવું તારવવામાં આવ્યું હતું કે આપણે પંચોતેર વર્ષની જિંદગીમાં માત્ર સાત વર્ષ જ જીવીએ છીએ! બાકીના અડસઠ ક્યાં ગયા?! આંકડા સાથે રમતા લોકોનું લોજીક મજબૂત હોય છે, એમણે તર્કના આધારે બાકીના વર્ષોને ઊંઘ, દિનચર્યા, કામ વગરની ફાલતુ પ્રવૃત્તિઓ વગેરેના ખાતે ઉધાર્યા અને તારણ આપ્યું કે આ વર્ષો તમે વેડફી નાખ્યા!

      સારા, હકારાત્મક, બદલાવ માટે પ્રોત્સાહિત કરે અને જીવનને સ્પર્શે તેવા વિચારો વર્ચ્યુઅલ મીડિયામાં અવિરત વહેતા રહે છે તે ન્યાયે આ ત્રણે’ય મેસેજ હવામાં ફરવાના જ હતા. એમાં’ય ‘વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ ડે’નો માહોલ અને અધૂરામાં પૂરું, ‘વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ ડે’ નિમિત્તે રજુ થયેલા વર્લ્ડ હેપ્પીનેસ રિપોર્ટમાં આપણે 155 દેશોમાં 122મું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું ! ચીન(79), પાકિસ્તાન(80) નેપાળ(99) થી ઘણા પાછળ અને બાંગ્લાદેશ(110), ઇરાક(117), શ્રીલંકા(120)થી પણ પાછળ!! રિપોર્ટ વાંચીને ઘણાએ, દરેક સમયે કરીએ છીએ તેમ, પોતાની જવાબદારી આ ત્રણે’ય મેસેજ મોબાઈલથી મોબાઈલ ફેરવીને પુરી કરી! 155માં 122મું સ્થાન વાંચીને મને મારો બાળપણનો મિત્ર ‘જયલો’ યાદ આવ્યો. જયારે પરીક્ષાનું પરિણામ આવે ત્યારે આ જયેશ બે-ત્રણ વિષયમાં તો ઉડેલો જ હોય પણ એને પરિણામ પૂછો એટલે બિન્ધાસ્ત કહે તેંતાળીસમો નંબર, બહુ ખણખોદ કરો તો ખબર પડે કે વર્ગ જ પચાસ વિદ્યાર્થીઓનો હતો! પરિણામની રાત્રે એને બરાબરની વઢ પડે, પપ્પા એને સોસાયટીના બીજા છોકરાઓનું પરિણામ પૂછે, બધા ‘જયલા’થી આગળ હોય એટલે પછી એને માર પડે. જયેશ બીજા દિવસે રમવા આવે ત્યારે અમને કહે કે તમારા લીધે મને માર પડ્યો, તેંતાળીસમો હતો ત્યાં સુધી ઠીક હતું, વઢ જ પડી, પણ તમારા બધા કરતા પાછળ હતો એટલે માર પડ્યો! આપણને 122માં ક્રમમાં પણ એવું જ થયું, દુઃખ થવા કરતા આપણા પાડોશી દેશો આગળ હોવાનો ચચરાટ વધુ થયો અને ફરી પાછા રૂટિનમાં એવા વ્યસ્ત થઇ ગયા, જાણે કે આપણે અને સુખને શું લેવા દેવા?!! પરંતુ કમનસીબે આપણે ‘હેપ્પીનેસ’, પ્રસન્નતા, આનંદ, સુખ કે ‘જે નામ આપો તે’ મુદ્દે આટલા પાછળ કેમ છીએ તેનું ચિંતન કે ચર્ચા ક્યાંય જોવા ના મળી!!

Tari ane mari vaat

     પ્રસન્નતા કે હેપ્પીનેસ આમ તો અંગત બાબત છે પરંતુ એક પ્રજા તરીકે અથવા દેશ તરીકે પ્રસન્નતાની વાત કરવી હોય તો તેનો મોટાભાગનો આધાર ત્યાંના નાગરિકો, નાગરિકોમાં એકબીજા પ્રત્યેની સદભાવના, રાજકીય વાતાવરણ, રોજિંદા જીવન માટે કરવો પડતો શ્રમ (ઇઝ ઓફ લાઈફ), મીડિયા વગેરે પર રહેતો હોય છે. નાગરિકો તરીકે આપણે તદ્દન બેજવાબદાર છીએ અને ફેલો-સીટીઝન જેવો કોઈ કન્સેપ્ટ આપણે સમજતા જ નથી – આપણું સાચવો, બીજાનું જે થવું હોય તે થાય! પ્રજા તરીકે આપણી લાગણીઓ બેકાબુ અને આપણું વર્તન બેફામ છે, કમનસીબે, આપણને તેનું પાછું ગૌરવ પણ છે!! રાજકીય વાતાવરણ કાવાદાવા, કૌભાંડો અને કોન્ટ્રોવર્સીઝથી ખદબદતું જ રહેવાનું! ‘ઇઝ ઓફ લાઈફ’ કઈ બલાનું નામ છે કોને ખબર, આપણે તો બે દરવાજામાંથી એક જ દરવાજો ખોલીને ધક્કામુક્કીની મઝા માણતી પ્રજા છીએ! આ બધાની વચ્ચે આપણી સૌથી મોટી કમનસીબી આપણું નકારાત્મક મીડિયા છે, ખાસ કરીને વિઝ્યુઅલ મીડિયા. જોનારને એ સતત એવો અહેસાસ કરાવતું રહે છે કે દેશમાં ક્યાંય કશું સારું, હકારાત્મક બની જ નથી રહ્યું. કોઈપણ સમાચાર કે ચર્ચાઓ જુઓ તમે સરવાળે મનમાં ઉચાટ, ઉશ્કેરાટ અને ઉદાસી જ અનુભવો! ટીઆરપીની લાહ્યમાં સતત ઉત્તેજના ફેલાવે તેવા સમાચારો શોધતું રહેતું મીડિયા દર્શકોના માનસને અને દેશની માનસિકતાને કેટલું જબરદસ્ત નુકશાન કરે છે તેનો હિસાબ કોણ કરવાનું?! વાંક તો આપણી પ્રજાનો’ય ખરો, કોમનવેલ્થના ગોલ્ડ મેડલ્સના સ્થાને એક ગુનેગારને મળેલા જામીનમાં વધુ રસ ધરાવતી અને તેનો ઉત્સવ મનાવતી પ્રજાને મીડિયા બીજું કઈં પીરસવાનું સાહસ કેવી રીતે કરે?! બાકી રહી ગયું હોય તેમ હવે તો નકારાત્મકતા, ફ્રસ્ટ્રેશન્સ, આક્રોશ વગેરે ખિસ્સામાં ઉતરી આવ્યા છે. મોબાઈલ પર વાઇરલ થઈને ફરતા મેસેજોમાં પણ આ બધું ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલું હોય છે અને અજાણતા જ આપણે દિવસભર મગજમાં ઉચાટ, ઉશ્કેરાટ, ઉદાસી ડાઉનલોડ કરતા ફરીએ છીએ. આ બધા ઉપરાંત કૌભાંડો, ભ્રષ્ટાચાર, બેરોજગારી, પ્રદુષણ, મોંઘવારી વગેરે જેવા કાયમી અને ઘર કરી ગયેલા પરિબળો તો ખરા જ. આઝાદી પછીનું એક પણ વર્ષ એવું નહીં જડે કે જેમાં આ પરિબળો વત્તા-ઓછા અંશે જોવા ના મળ્યા હોય. સાવ સાચી વાત તો એ છે કે આપણને આ બધું ફાવી ગયું છે, આ બધાને કારણે આપણે દુઃખી છીએ એવું કહેવું પણ કોઈને હાસ્યાસ્પદ લાગે !! અને માટે જ, દેશ તરીકે ભલે આપણી ગણના અનહેપ્પી રાષ્ટ્રમાં થતી હોય, વ્યક્તિગત રીતે તો બધા ‘જલસા’માં જ છે!

 

પૂર્ણવિરામ:

વિશ્વનો સૌથી યુવા દેશ, પ્રસન્નતામાં 122મો?!! જે  દેશનો યુવાન, દેશના વૃદ્ધ કરતા વધુ ઉદાસ, નાસીપાસ, દિશાહીન અને આર્થિક-રોજગારીના મુદ્દે અસલામત હોય ત્યાં આ વાતની નવાઈ શું?!   

 

 

Tags: , , , , , ,

સુખ, સંબંધો અને સબરસ, આ ત્રણે’ય વગર જિંદગી ફિક્કી છે, અધૂરી છે! – Talk @ Toronto on 27th April 2019

સુખ, સંબંધો અને સબરસ, આ ત્રણે’ય વગર જિંદગી ફિક્કી છે, અધૂરી છે. એક મનોચિકિત્સક તરીકેના વર્ષોના અનુભવ ઉપરથી એક વાત તો હું ખુબ દ્રઢતાપૂર્વક કહી શકું છું કે વ્યક્તિના સુખ-દુઃખ કે જીવનની સાર્થકતાનો ઘણો મોટો આધાર તેના સંબંધો ઉપર રહેલો છે. આ સંબંધો લગ્નજીવનના હોય, સંતાનો સાથેના હોય, કુટુંબ-સમાજ સાથેના હોય, પોતાની જાત સાથેના હોય કે પછી ટેક્નોલોજી સાથેના હોય! બધુ’ય સબરસ હોવું જોઈએ, આ સબરસ એટલે જીવનના તમામ સ્વાદનો એકરસ! જીવતરનો સાચો સ્વાદ આપતો રસ અને તેમાંથી નીતરતું સુખ!! મિલકતોના ઢગલા ઉપર બેઠેલી, પરંતુ સંબંધોથી વિખુટી પડી ગયેલી વ્યક્તિઓને, જીવનના કોઈ તબક્કે તો જીવનની નિરર્થકતા મનોમન સતાવે છે અને સંબંધોમાં અનુભવેલા વલોપાતમાં તે રીબાયે જતી હોય છે. યુવાનીમાં એક-બે ને સાડાત્રણ કરીને સંબંધોનું પીલ્લું વાળી નાખનાર વ્યક્તિઓ પણ પરિપક્વ થતાં પ્રેમાળ સંબંધો માટે તલસતા સૌ કોઈએ જોયા હોય છે. જીવનમાં તણાવ પરીકથાઓની રાજકુમારીની જેમ(‘દિવસે ના વધે એટલી રાત્રે અને રાત્રે ના વધે એટલી દિવસે’ ની જેમ) વધી રહ્યો છે તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ જીવનની વધેલી ભાગદોડ નહી પરંતુ અંતરંગ સંબંધોના સથવારા આપણે ગુમાવી રહ્યા છીએ તે છે ! શિકાર પાછળ ભાગતા રહેતાં આદિમાનવ અને પૈસા-મહત્વકાંક્ષાઓ પાછળ ભાગતા આધુનિક માનવની ભાગદોડ વચ્ચે સૈધાંતિક રીતે ખાસ કોઈ ફરક નથી પરંતુ સુખના આધાર સમો સંબંધોનો સથવારો ઉત્ક્રાંતિના દરેક પગથીયે આપણે ગુમાવતા ગયા છીએ. ટેકનોલોજી અને સંપર્કના માધ્યમોને કારણે સંબંધોની સંખ્યા ખુબ વધતી ગઈ છે, લાગણીઓ કદી’ય ના વહેંચી હોય તેટલી વહેંચી શકાય છે પરંતુ ઉષ્મા-હુંફમાં જબરદસ્ત ઘટાડો થઇ ગયો છે. એક હજાર ‘આર આઇ પી’(રેસ્ટ ઇન પીસ) મેસેજીસ કરતાં આપણા ખભા ઉપર એકપણ શબ્દ બોલાયા વગર મુકાયેલો હાથ વધુ શાતા આપનારો છે એ કહેવાની નહી અનુભવવાની વાત છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો તંદુરસ્ત અને સાર્થક જીવન જીવવાની ઝંખના હોય તો સંબંધોને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં ગંભીરતાપૂર્વક વિચાર્યા વગર ચાલે એમ નથી !

વાત ભલે ગંભીર હોય પણ આપણે એને સરળતાથી અને હળવાશથી કરવાની છે. મનોચિકિત્સક હોવાનો સૌથી મોટો ફાયદો મને એ થયો છે કે જીવાતી જિંદગીઓને મેં ખુબ નજીકથી જોઈ છે, ચકાસી છે અને અનુભવી છે. એમ કહોને કે લોકોએ પોતાના જીવનના અનેક પાનાઓ મારી સામે ખોલીને જાતે વાંચ્યા છે અને મેં સમજ્યા, વિચાર્યા, ચર્ચ્યા છે! છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં આ અનુભવોમાંથી જીવનને લગતું ઘણું ભાથું મેં બાંધ્યું છે અને મારી અઠવાડિક કોલમ-વક્તવ્યો થકી દેશ-વિદેશમાં વહેંચ્યું છે. તેમાંથી ‘સુખ, સંબંધો અને સબરસ’ની વાત લઈને ટોરન્ટો આવી રહ્યો છું, આપ સૌની સાથે ખુબ બધી વાતો કરવા, તૈયાર રહેજો!

 
Leave a comment

Posted by on March 28, 2019 in Uncategorized

 

Tags: , , , , ,