RSS

Monthly Archives: July 2020

કોઈપણ રોગ સામે બીમાર વ્યક્તિનું માત્ર શરીર નથી લડતું, મન પણ લડતું હોય છે!

 ‘રોગની સાથે રોગનો ભય પણ માથું ઉંચકતો હોય છે અને તેના દર્દીઓ રોગ કરતા ઘણા વધુ પ્રમાણમાં હોય છે!  એમાં પણ આસપાસના, લાગતા-વળગતા કે જાણીતા લોકોને એ રોગ થાય ત્યારે ભય વધુ માત્રામાં લાગવા માંડે છે. ડરવાની જરૂર છે પરંતુ એથી વધુ ચોકસાઈ રાખવાની જરૂર છે અને તેમ છતાં પણ સંક્રમિત નહિ થવાની ગેરંટી નથી, માત્ર શક્યતાઓ ઓછી કરવાની વાત છે. આમ જોવા જઈએ તો આખો ખેલ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ પર આધારિત છે’ મારા કન્સલ્ટિંગ રૂમમાં કોરોનાના ભયથી પીડાતી એક વ્યક્તિને હું સમજાવી રહ્યો હતો, ત્યાં મારો મોબાઈલ રણક્યો. 

મેં ફોન પર વાત કરી ત્યાં સુધી એ તેના મોબાઈલ સ્ક્રીનને ફંફોસતો રહ્યો. જેવી ફોન પર મારી વાત પુરી થઇ કે એણે તરત મને કહ્યું ‘લો ઐશ્વર્યા અને આરાધ્યાનો રિપોર્ટ પણ પોઝિટિવ આવ્યો, હવે આપણું શું ગજું?!’ તેના ચહેરા ઉપર ગભરાટ ફરી વળેલો સ્પષ્ટ દેખાતો હતો. મારી અડધો કલાકની મહેનત પર જાણે પાણી ફરી વળ્યું અને કોરોનાને બાજુ પર મૂકીને ચર્ચા બચ્ચન પરિવારની દિશામાં ફંટાતી રોકતા એને મેં કહ્યું કે બીજું બધું ઠીક છે પણ એક વાત મનમાં સ્પષ્ટ સમજીને આ રૂમ છોડજો કે મારા અને તમારા માટે બચ્ચન પરિવાર સેલેબ્રીટી છે, કોરોના વાયરસ માટે નહીં. એમને ચેપ લાગવાથી તમારા સંક્રમિત થવાની શક્યતાઓ વધી નથી જતી. તમારી સંક્રમિત થવાની શક્યતાઓ તમારી અને તમારા સંપર્કમાં આવનારાઓની ચોકસાઈ ઉપર જ નિર્ભર છે. 

બચ્ચન પરિવારને જયારે કોરોનાનું નિદાન થયું ત્યારે ઘણી વ્યક્તિઓની આ પરિસ્થિતિ હતી, ઘણાનો ડર સમાચાર વાંચતા જ વધી ગયો હતો અને કેટલાય કોરોનાનો ટેસ્ટ કરાવવા દોડી ગયા. આ એક સ્વાભાવિક માનસિક પ્રતિભાવ છે અને એમાં પણ આપણે તો ફિલ્મ-સીરિયલના કલાકારો સાથે અજાગ્રત રીતે એટલા બધા જોડાયેલા હોઈએ છીએ કે એમના જીવનમાં ઘટતી ઘટનાઓ આપણા મન પર પણ વત્તી-ઓછી અસર કરી જતી હોય છે. તાજું જ ઉદાહરણ આપું, સુશાંતસિંહની આત્મહત્યા પછી ઘણી વ્યક્તિઓની માનસિક હાલત ડગમગી ગયેલી! ઘણી વ્યક્તિઓમાં આત્મહત્યા કરવાના વિચારો કે ડર પ્રબળ બની ગયો હતો.

કોરોનાના કિસ્સામાં ડરવા જેવું નથી એમ કહીને વાત ઉડાડી દેવાય એવું નથી. બેજવાબદારીભર્યું વર્તન તમને, તમારા કુટુંબીજનોને અને તમારા સંપર્કમાં આવતા સાવ અજાણ્યા લોકોને માટે જોખમકારક બની શકે છે. વાયરસના સ્વભાવ વિષે સાચી વૈજ્ઞાનિક માહિતી મેળવીને, જરૂરી ડર તમને સંક્રમિત થતા બચાવી શકે છે પરંતુ અધૂરી, અપૂરતી કે અધ્ધરતાલ માહિતી તમને જરૂર કરતા વધુ ડરાવીને તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પણ પાડી શકે છે! આપણે બધા હવે એટલું તો જાણીએ જ છીએ કે વાઇરસથી બચવાનો એક ચોક્કસ ઉપાય સારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ છે પરંતુ આપણામાંથી મોટા ભાગના એ નહીં જાણતા હોય કે આ રોગપ્રતિકારક શક્તિ શારીરિક અને માનસિક એમ બે પ્રકારની હોય છે. કોઈપણ રોગ સામે બીમાર વ્યક્તિનું માત્ર શરીર નથી લડતું, મન પણ લડતું હોય છે. મહત્વની વાત એ છે કે મનની લડત શરીરની લડાઈને મજબૂતાઈ આપતી હોય છે, પરંતુ મન જો શસ્ત્રો હેઠા મૂકી દે ને તો શરીર તો જીતેલી બાજી પણ હારી જતું હોય છે! અનેક દાખલાઓ મળશે જ્યાં મનથી હારી ગયેલાઓએ સારવારની સફળતાની ફિનિશિંગ લાઈન ઉપર દમ તોડી દીધો હોય! એક સરખી ગંભીરતાથી પીડાતા એક જ પ્રકારના બે દર્દીઓની સારવારનું પરિણામ અલગ અલગ હોવા પાછળનું મુખ્ય કારણ તેમની અલગ સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી હોય છે. આમ તો સાયકોલોજીકલ અને ફિઝિકલ બંને ઇમ્યુનીટી અગત્યની છે પરંતુ મહત્વની વાત એ છે કે તમારી ફિઝિકલ ઇમ્યુનીટી ઉપર જેટલી માનસિક અસ્વસ્થતા અસર કરે છે તેટલી સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી પર તમારી શારીરિક અસ્વસ્થતા અસર નથી કરતી! લગભગ બધા જ ડોક્ટરો અને હેલ્થ વર્કર્સ મારી વાતમાં ટાપશી પૂરશે કે અનેક કિસ્સાઓમાં જીવલેણ બીમારીઓ દર્દીના મનોબળને નબળું પાડવામાં નિષ્ફળ ગઈ હોય અને દર્દીએ તબીબી વિજ્ઞાનને પણ અચંબિત કરી દીધું હોય તેવું જીવન એ બીમારી સાથે જીવ્યું હોય! બીજી બાજુ, નબળા મનોબળને કારણે ઘણી સામાન્ય કહી શકાય એવી બીમારીઓ ધરાવનાર વ્યક્તિઓએ પારાવાર યાતનાઓ ભોગવી હોય તેવા અગણિત દાખલાઓ મળશે. 

હવે આ પૃષ્ઠભૂમિમાં તમને વ્યવહારમાં જોવા મળતી વાસ્તવિકતા કહું. કોરોના અને તેના ડર, બંનેને કારણે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે એવી પ્રોડક્ટ્સના વેચાણમાં જબ્બર ઉછાળો આવ્યો છે. અશ્વગંધા, ચ્યવનપ્રાશ, હળદર, મધ, તુલસી વગેરેનું બે- ત્રણ વર્ષનું વેચાણ ખાલી છેલ્લા મહિનામાં થઇ ગયું છે! કેટલાકે તો તકનો લાભ લઈને નવી નવી ઇમ્યુનીટી બુસ્ટર્સ પ્રોડક્ટ્ક્સ પણ બજારમાં મૂકી દીધી છે અને લોકો તૂટી પડ્યા છે. તમે કહેશો કે એમાં ખોટું શું છે? હું પણ કહું છું એમાં ખોટું કઈં નથી, ફિઝિકલ ઇમ્યુનીટી મહત્વની છે પરંતુ મારે એના ઓરમાયા ભાઈ સાયકોલોજીકલ ઈમ્યુનીટીની વાત કરવી છે. માનસિક આરોગ્ય, માનસિક સ્વસ્થતા, એમ કહોને કે માનસિક શબ્દ પ્રત્યે જ આપણું વર્તન ઓરમાયું રહ્યું છે. મેન્ટલ હેલ્થની વાતો વાર-તહેવારે ચોક્કસ કરીએ પરંતુ એને આપણે ખાસ કઈં ગણતા નથી. જે ગણે છે તેમનો પણ માનસિક સ્વાસ્થ્ય તરફનો અભિગમ બહુ બેદરકારીભર્યો છે. તેમની માનસિકતાને અનેક લેભાગુઓ જુદી જુદી રીતે મચડતા રહે છે. યાદ રાખો, માનસિક ક્ષમતા, મનોબળ કે સાયકોલોજીકલ ઇમ્યુનીટી કેળવવી પડે છે લેભાગુઓના ટોટકાઓથી રાતોરાત મળી નથી જતી. કેવી રીતે કેળવવાની?! કહું છું તમને આવતા સપ્તાહે…

પૂર્ણવિરામ: 

તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાનો દાવો કરતી લેટેસ્ટ પ્રોડ્ક્ટ – હળદર, આદુ, લવીંગવાળી ઇમ્યુનો બ્રેડ અને સાથે એક માસ્ક ફ્રી!!

 

Tags: , , , , , , , , , , ,

અર્જુનના વિષાદને ‘ડિપ્રેશન’ કહેવું યોગ્ય છે ?!

સાચું કહ્યું’તુ ને?! ના તો આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સાથે આપણને કઈં લાગેવળગે છે કે ના તો આપણને મેન્ટલ હેલ્થની કઈં કાળજી છે, આપણે તો વાતોની મઝા છે, ગોસિપ – કૂથલીની મઝા છે! સુશાંત સિંહ પછી પણ પરદેશી વિદ્યાર્થી, એક જ કુટુંબના છ સભ્યો વગેરે જેવા અનેક ગંભીર કહી શકાય એવી આત્મહત્યાઓના કિસ્સાઓ નોંધાયા, કેટલાના મનમાં એની નોંધ લેવાઈ?! કેટલાએ આ આત્મહત્યાઓને ટાંકીને ફોલોઅપ પોસ્ટ લખી?! લગભગ કોઈએ નહીં, આપણો રસ, આપણું કન્સર્ન માત્ર કુતુહલતા પૂરતું જ હતું તે સંતોષાઈ ગયું એટલે પત્યું! સુશાંતની અંગત જિંદગીમાં જેટલી ખણખોદ કરવાની હતી તે કરી નાખી, હવે ફરી કોઈ રસ પેદા કરે એવો કિસ્સો આવશે ત્યારે જાગીશું, બાકી ત્યાં સુધી આત્મહત્યા-મેન્ટલ હેલ્થ વગેરે પરત્વે આંખો મીંચેલી રાખી બીજા કામે લાગીશું!! હશે, મેન્ટલ હેલ્થ માટે જે લોકોનો અભિગમ આવો દંભી નથી એમણે આ બાબતને લઈને બહુ સેન્ટી થવાની જરૂર નથી, આ તો દાયકાઓથી ચાલ્યો આવતો ખેલ છે અને તે બદલાય ત્યારે ખરો! હાલ તો મારે આ ઘટના દરમ્યાન પોઝિટિવિટી અને મોટિવેશનના નામે ઠલવાયેલી ડિપ્રેશન અંગેની ઢગલો પોસ્ટસ્ પૈકી એક પોસ્ટને ટાંકીને એક મહત્વની વાત કરવી છે.  પહેલા મોટિવેશનલ પોસ્ટ્સ અંગેની એક આડ વાત અને પછી મારે જે કરવાની છે તે વાત…

આજકાલ પોતાને છોડીને બીજા બધાને મોટીવેટ કરવાનો કે પ્રોત્સાહિત કરવાનો ધંધો પૂરબહારમાં છે. જે અને તે, મોટિવેશનલ સ્પીચ, ક્વોટ્સ, વિડીયો ચીપકાવતા રહે છે. એક મોટો વર્ગ તો બીડી-તમાકુની જેમ મોટિવેશનલ વિડિયોનો બંધાણી છે! જયારે તક મળે, નવરા પડે કે ટાઈમપાસ કરવાનું થાય ત્યારે મોટિવેશનલ વિડીયો મૂકીને કાનમાં ઇઅર-પ્લગ ખોસી દેવાના! હરામ બરાબર જો એમાંનું કઇંપણ આયોજનપૂર્વક જીવનમાં ઉતારવા અંગે ચિંતન કર્યું હોય તો, પણ સાંભળતા અચૂક રહેવાનું અને બીજાને પણ આ મોટીવેશનના ડોઝ ફરજીયાત પીવડાવતા રહેવાનું! ઘણીવાર તો સાંભળ્યું-ના સાંભળ્યું, વાંચ્યું- ના વાંચ્યું એ પહેલા તો ફોરવર્ડ! આ વ્યક્તિઓને મને હંમેશા કહેવાનું મન થાય છે કે જે મોટિવેશનલ ઘૂંટડા તું ગામને ફરજીયાત પીવડાવે છે એમાંનું માત્ર દસ ટકા જ જીવનમાં ઉતારી લે ને તો તારું પોતાનું જીવન બદલાઈ જશે અને તું આવા ‘મોટિવેશન’ના ચક્કરમાંથી મુક્ત થઇ જઈશ!

સુશાંત સિંહની આત્મહત્યા પછી ડિપ્રેશન અંગેના મેસેજીસની જે ભરતી આવી હતી તેના ભાગરૂપે એક ભાઈએ મને ‘ડિપ્રેશન તો એક યોગ છે’ એવા શીર્ષક સાથે એક વિડીયો મોકલ્યો. વીડિયોમાં એક મોટિવેશનલ સ્પીકર કહી રહ્યા હતા કે ડિપ્રેશન તો થાય, થયા કરે, અર્જુનને પણ થયું હતું. પરંતુ, પડખે શ્રીકૃષ્ણ હોય ત્યાં ડિપ્રેશન છુમંતર થઇ જતું હોય છે. તમારે પણ તમારા શ્રીકૃષ્ણને પડખે રાખવાના છે. તમારા જીવનનો શ્રીકૃષ્ણ કોઈપણ હોઈ શકે, તમારો જીવનસાથી – મિત્ર – કોઈ વડીલ – કોઈ સ્નેહી, કોઈપણ! અને પછી, વક્તા ઝૂમ-આઉટ થાય છે, અર્જુન-શ્રીકૃષ્ણના ચિત્ર સાથે વિડીયો ફ્રેમ ફ્રીઝ થાય છે, દર્શક લાગણીઓથી નવ્હાઈ જાય છે અને એનો અંગુઠો વીડિયોને ફોરવર્ડ કરવાના ભગીરથ કાર્યમાં લાગી જાય છે – વિડીયો જોતા મારા મગજમાં એક આખો સીન ભજવાઈ ગયો! કાશ, ડિપ્રેશન આવી રીતે છુમંતર થતું હોત!

ડિપ્રેશનના અગણિત દર્દીઓના જીવનને ખુબ નજદીકથી જોયા બાદ એક મનોચિકિત્સક તરીકે મારુ માનવું છે કે અર્જુનના વિષાદને ‘ડિપ્રેશન’ તરીકે ઓળખાવવું એ શ્રીમદ્ ભાગવદ્ ગીતાનો અભ્યાસ કરનારની ભૂલ છે. ‘ડિપ્રેશન’ની જે અવસ્થાને મેડિકલ સાયન્સ રોગ તરીકે ગણે છે તે તાત્કાલિક ઉભી થયેલી ઉદાસીનતા નથી પરંતુ દિવસોથી ચાલી આવતી ઉદાસી કે હતાશ મનોદશા છે. અર્જુન કઈં દિવસોથી ઉદાસ હોય, અનિચ્છાએ યુદ્ધમાં જોતરાયો હોય કે એને પરાણે રથમાં ચઢાવવો પડ્યો હોય એવું થોડું હતું. શ્રીકૃષ્ણને પોતાનો રથ બંને સેનાની મધ્યમાં લઇ જવાનું કહેવા સુધી તો એ ગાંડીવ ઉઠાવીને તૈયાર હતો. વાસ્તવમાં અર્જુનનો વિષાદ તો રણભૂમિની મધ્યમાં, બંને પક્ષે ઉભેલા ‘પોતાના’ઓને જોઈને મનમાં ઉભી થયેલી વિહ્વળતા છે. એનું મન ખિન્ન છે, દુઃખી છે, લાગણીવશ અસમંજસમાં છે પરંતુ હતાશ નથી. એને પોતાની જીત ઉપર સંદેહ નથી, પોતાનાને મારીને મેળવેલી ઉપલબ્ધીની નિરર્થકતા એને પીડે છે. બાકી વિચારો કે સામે પક્ષે અચાનક જ સગા-વ્હાલાઓ ખસી જાય તો બાકીની સેનાને રહેંસી નાખવા અર્જુન શ્રીકૃષ્ણના કહ્યા પહેલા ગાંડીવ ઉઠાવી લે અને યુદ્ધમાં જોતરાઈ જાય. એક ક્ષણ પહેલાની ઉદાસી બીજી ક્ષણમાં આક્રમકતામાં બદલાઈ જાય, ના તો એને એનો ધર્મ યાદ કરાવવો પડે કે ના તો એને કર્મનો સિદ્ધાંત સમજાવવા બેસવું પડે! કહેવાનો અર્થ એટલો જ છે કે અર્જુનની સમસ્યા એનો મૂડ નથી, લાગણીઓની વિહ્વળતા છે, પોતાનાઓ પ્રત્યેનો મોહ છે. તેનો વિષાદ એટલે દુઃખ, શોક કે ઉદાસીની અવસ્થા છે, ‘ડિપ્રેશન’ તો તેનાથી અનેકગણું ઊંડું, ગંભીર અને રિબાવનારું છે. અર્જુનના વિષાદનું તો કારણ પણ હતું, જયારે ડિપ્રેશનના મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં તો પરિસ્થિતિ એવી હોય છે કે ‘દુઃખ વગર, દુઃખની કોઈ વાત વગર, મન વલોવાય છે, વલોપાત વગર’!  દેખીતું કોઈ કારણ ના હોવા છતાં દિવસો સુધી મન ઊંડી હતાશા અનુભવે, ઉદાસીન થઇ જાય, ગુનો કર્યાની લાગણીઓ અનુભવવા માંડે કે જીવનની વ્યર્થતા પીડવા લાગે  ત્યારે વાસ્તવમાં ‘ડિપ્રેશન’નું નિદાન થાય છે.

આ ફકરામાં મને એ પણ સ્પષ્ટતા કરી લેવા દો કે મારી વાત શ્રીમદ્ ભાગવદ્ ગીતા સમજાવવા નથી, મારી વાત ડિપ્રેશનની ગંભીરતા અંગેની છે. જે ડિપ્રેશનમાં વ્યક્તિ આત્મહત્યા કરે છે તે મનની એટલી ઊંડી હતાશ મનોવ્યથા છે કે બાજુમાં ઉભેલા શ્રીકૃષ્ણ પણ વ્યર્થ લાગે છે! સંભાળ લેનારા પણ નાસમજ અને મતલબી લાગે છે! કોઈ અંગતની મદદ પણ મજબુરીનો અહેસાસ કરાવનારી અને પોતાની જાત પ્રત્યે નફરત પેદા કરનારી લાગે છે. આ અવસ્થામાં હતાશ વ્યક્તિને સંભાળવી એક ચેલેન્જ છે  અને તે ચેલેન્જ આપણે સૌએ ઉપાડવાની છે. જો ઉપાડી શકીશું તો એક આકસ્મિક, અકુદરતી, નિરાશાજનક અંતને જીવનના રસ્તે વાળી શકીશું.

પૂર્ણવિરામ

અર્જુનનો વિષાદ તેને ચિત્તની સ્થિરતા અને સંતુલન તરફ લઇ જઈને વિરાટ સાથેનું સંતુલન સાધવા માટે નિમિત્ત બને છે એ દ્રષ્ટિએ યોગ કહી શકાય. બાકી, બધા વિષાદની આ ગતિ હોય છે તેમ માનવું ભૂલ ભરેલું છે!

 

Tags: , , , , , , , , , , ,

ના તો આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સાથે આપણને કઈં લાગેવળગે છે કે ના તો મેન્ટલ હેલ્થની આપણને કઈં પડી છે, આપણને તો વાતોની મઝા છે, ગોસિપ – કૂથલીની મઝા છે!

વધુ એક જાણીતી વ્યક્તિએ આત્મહત્યા કરી અને આપણી ઇમોશનલી ચાર્જ પ્રજાએ સોશિયલ મીડિયામાં દેકારો મચાવ્યો! મને લોકોની પોસ્ટ-ટવીટ્સ વાંચીને એવું લાગ્યું કે માત્ર સુશાંત સિવાય બધાને ખબર હતી કે શું કરવાનું હતું અને બધા મદદ કરવા તૈયાર જ બેઠા હતા, ઘણાએ તો એવું પણ કહ્યું કે કહેવું તો હતું, ભૂલ સુશાંતની જ હતી કે એણે મદદ માટે હાથ ના લંબાવ્યો કે કોઈને’ય કઈં કહ્યું નહીં ! મીડિયાએ કઈંક ચિત્ર-વિચિત્ર સ્ટોરીઓ ચલાવ્યે રાખી અને પોત-પોતાની રીતે તમાશો કર્યો! વાતને દસ દિવસ ઉપર થઇ ગયા એટલે કદાચ તમે હવે શાંતિથી વિચારી શકશો કે કેટલો બેજવાબદાર અને વાહિયાત અભિગમ હતો. આત્મહત્યાઓ રોજ થતી રહે છે, જેનું ગયું એને દુઃખ, બાકી બધાનું તો ધ્યાન પણ નથી જતું! હા, કોઈ સેલિબ્રિટી આત્મહત્યા કરે ત્યારે વરસાદી વાતાવરણમાં દેડકા ફૂટી નીકળે એમ માનસિક આરોગ્ય, ડિપ્રેશન વગેરેના હિમાયતીઓ ફૂટી નીકળે છે. એ જ દિવસે સાંજે એક મીડિયામાં મારી મુલાકાત લેનારે મને પૂછ્યું’તું કે તમે કેમ તમારા કોઈ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આ બાબતે કઈં લખ્યું નથી?! મેં કહ્યું ‘આમાં ક્યાં કઈં નવું છે?! આત્મહત્યાઓ રોજ થાય છે, કોણ કરે છે એ મહત્વનું નથી એક જીવનનો આકસ્મિક, અકુદરતી, નિરાશાજનક અંત આવે છે તે મહત્વનું છે. લખવું જ હોય તો રોજેરોજ લખવું પડે, આજે પણ બીજી ઘણી આત્મહત્યાઓ થઇ હશે, લોકોને એની સાથે કોઈ લેવાદેવા છે?! કડવી વાત તો એ છે કે દરેકને પોતાનો અભિપ્રાય આપવો છે, પોતાની હાજરી પુરાવવી છે. ‘ફિઅર ઓફ મિસિંગ આઉટ’ કે ‘રહી ગયા’ની વાત છે! જે ગઈકાલ સુધી લોકડાઉન અને અનલોક વિષે અભિપ્રાય આપતા હતા, એ અચાનક આજે મેન્ટલ હેલ્થની વાત કરવા મંડી પડ્યા અને આવતીકાલે કઈંક નવી વાત કરવા માંડશે!’ અને કમનસીબે એવું જ બન્યું, બીજા જ દિવસે આખું ટોળું સુશાંત સિંહના મૃત્યુની કોન્સ્પીરસી, બોલીવુડમાં સગાવાદ અને અમુક લોકોની દાદાગીરીની ચર્ચામાં લાગી પડ્યું! પછીના દિવસે, ઈન્ડો-ચાઈના બોર્ડર ટેંશન સાથે દેશભક્તિ – ‘જયહિન્દ’!! મેન્ટલ હેલ્થ, ડિપ્રેશન વગેરે બધું હોલવાઈ ગયું, પુરા ચોવીસ કલ્લાક પણ આ મહત્વના મુદ્દા ના ટકી શક્યા. હવે ભવિષ્યમાં કોઈ બીજી સેલિબ્રિટી આત્મહત્યા કરશે ત્યારની વાત ત્યારે! સાવ સાચી વાત તો એ છે કે ના તો આપણને મરનારનું દુઃખ છે, ના તો આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સાથે આપણને કઈં લાગેવળગે છે કે ના તો મેન્ટલ હેલ્થની આપણને કઈં પડી છે, આપણને તો વાતોની મઝા છે, ગોસિપ – કૂથલીની મઝા છે!

 તમને આ વાત કડવી લાગી હોય કે ભાષા આકરી લાગી હોય તો ભલે, બાકી મનોચિકિત્સક તરીકેની મારી ત્રીસ વર્ષથી પણ લાંબી કારકિર્દીમાં મેં તો આજ જોયું છે. માનસિક આરોગ્ય પ્રત્યે આપણે બહુ દંભી અભિગમ ધરાવીએ છીએ. મેન્ટલ હેલ્થ, ડિપ્રેશન, આત્મહત્યા વગેરે આપણે માટે વાતો કરવાના વિષયો છે પણ મહત્વના વિષયો નથી. મહત્વના હોત તો આપણને દરેક આત્મહત્યાના કિસ્સા સાથે નિસ્બત હોત, માત્ર દીપિકા પાદુકોણ નહીં પણ દરેક ડિપ્રેશનના દર્દી માટે દરકાર હોત, આપણા દરેક હેલ્થ પ્લાનિંગ કે હેલ્થ પોલિસીમાં મેન્ટલ હેલ્થની ગણતરી હોત! અહીં તો જાહેર જનતાના માનસ કે મેન્ટલ હેલ્થ સાથે સીધી સંકળાયેલી કોઈ બાબતો અંગે પણ મનોચિકિત્સકોને કોઈ પૂછતું નથી ત્યાં દુરોગામી અસરો ધરાવતી બાબતોની વાત જ ક્યાં કરવી? આપણે તો દૂર ક્યાં જવાનું છે, કોરોનાની મહામારીની અસર લોકોની મેન્ટલ હેલ્થ ઉપર થશે, માનસિક બીમારીઓ વધશે, કોરોના સામે લડવા મનોબળ પાક્કું જોઈશે વગેરે વાતો બધા કરશે પરંતુ કોરોના અંગેની નિષ્ણાતોની કમિટીમાં કોઈ મનોચિકિત્સક હશે?! કમિટીમાં તો છોડો, જે નિર્ણયો સાથે લોકોની માનસિકતા સીધી સંકળાયેલી હોય તે નિર્ણયો અંગે કોઈ અભિપ્રાય પણ લેશે?! સૌથી મોટી કમનસીબી એ છે કે હ્યુમન સાયકોલોજીમાં બધાને ખબર પડે છે, દરેક પોતપોતાની રીતે નિષ્ણાત છે. આ તો ના છૂટકે મનોચિકિત્સકો પાસે જવું પડે ત્યારે જવાનું, બાકી પોતપોતાની રીતે મંતરતા રહેવાનું અને વાર-તહેવારે મેન્ટલ હેલ્થના ગુણગાન ગાતા રહેવાના! માનસિક આરોગ્ય અને માનસિક સમસ્યાઓ અંગેના આવા બેવડા વલણથી આપણે બધા જ પુરેપુરા વાકેફ છીએ અને માટે જ જરૂર પડે ત્યારે મનોચિકિત્સકની મદદ લેતા અચકાતા હોઈએ છીએ. આપણે ડરીએ છીએ કે ક્યાંક માથે લેબલ ના લાગી જાય, સમાજમાં ગણનાપાત્ર ના રહીએ અને જે મળતું જાય તે સલાહ ના આપતું જાય!

તમને આમાંની એકપણ વાત ખોટી લાગી હોય તો મારી સાથે અસંમત થવાની છૂટ છે પરંતુ જો તેમાં સચ્ચાઈની એક ઝલક પણ દેખાઈ હોય તો હવે પછી ‘મેન્ટલ હેલ્થ’ની વાત કરો ત્યારે કન્સર્ન સાથે, એક જવાબદારી સાથે કરજો. કોઈ સેલિબ્રિટીની જ નહીં, દરેક આત્મહત્યાની દરકાર કરજો. માનસિક સમસ્યાઓથી પીડાતી વ્યક્તિને જજ કરવાને બદલે જેન્યુઈન મદદ કરજો. મેન્ટલ હેલ્થના ગુણગાન ગાતા પહેલા એને સાચા દિલથી ફિઝિકલ હેલ્થથી ઉપર નહીં તો કમસે કમ સમકક્ષ તો ગણજો જ. આમાંનું કઈં ના કરી શકો તો માનસિક સમસ્યાઓનો સામનો કરતા વ્યક્તિઓ ઉપર એક ઉપકાર તો ચોક્કસ કરજો કે આવી ઘટનાઓ વખતે મશરૂમ્સની જેમ ફૂટી નીકળીને મેન્ટલ હેલ્થના પ્રચારક બનવાનો દંભ ના કરતા કારણ કે તમે કઈં નહીં બોલો તો ચાલશે પરંતુ જે તમે નથી અપનાવી શકતા એ બતાવવાનો આડંબર આ વ્યક્તિઓ માટે વધુ કષ્ટદાયક છે.

પૂર્ણવિરામ: ‘આઈ કેર ફોર યુ’ એ માત્ર વાક્ય નથી એક સથવારો છે, જે શબ્દોથી નહીં પણ વ્યવહારથી અનુભવાય છે.

 

Tags: , , , , , , , , ,